Theo kế hoạch, Lễ kỷ niệm 700 năm ngày mất của nhà sử học Lê Văn Hưu được tổ chức ngày 21.3 âm lịch (tức 21.4 dương lịch) tại Di tích lịch sử – văn hóa quốc gia Đền thờ nhà sửu học Lê Văn Hưu (xã Thiệu Trung, H. Thiệu Hóa) trên quy mô cấp tỉnh.

Bên cạnh đó, các chuỗi sự kiện quan trọng như: Hội thảo khoa học về nhà sử học Lê Văn Hưu (ngày 20.4); Lễ dâng hương và cắt băng khánh thành Đền thờ di tích lịch sử quốc gia Lê Văn Hưu (ngày 21.4, tức 21.3 âm lịch); cuộc thi tìm hiểu về thân thế và sự nghiệp nhà sử học Lê Văn Hưu (dự kiến đến ngày 16.4 Ban tổ chức sẽ tổng kết và trao giải); triển lãm giới thiệu hình ảnh tư liệu lịch sử, các ấn phẩm, sách, báo và các sản phẩm đúc đồng truyền thống của làng Trà Đông, xã Thiệu Trung quê hương của nhà sử học Lê Văn Hưu (từ ngày 19.4 đến hết 23.4).

LÊ XUÂN GIANG

Phó CT HĐHL Thanh Hóa

Bài viết Hoạt động kỷ niệm 700 năm ngày mất nhà sử học Lê Văn Hưu tại Thanh Hóa  đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Tên tuổi Thiếu tướng Lê Quảng Ba đã trở thành huyền thoại với nhân dân căn cứ địa cách mạng Việt Bắc một thời. Năm 1972, nhà văn Đỗ Quang Tiến đã cho ra mắt tập truyện “Vòm trời biên giới” viết về tuổi trẻ Lê Quảng Ba với những chiến công và tài năng mưu trí khi đấu súng, đấu trí với những trùm phỉ để bảo vệ an toàn căn cứ Trung ương Đảng.

Lúc đầu, Nguyễn Ái Quốc dự định trở về nước theo tuyến đường sắt Côn Minh – Lào Cai, nhưng rồi cầu Hồ Kiều bị máy bay Nhật đánh sập, ý định về nước theo hướng Lào Cai không còn. Nguyễn Ái Quốc tìm hướng mới: Cao Bằng. Người thanh niên 26 tuổi, quê ở bản Nà Nghiềng, xã Sóc Hà, huyện Hà Quảng, đã được tổ chức tin tưởng giao nhiệm vụ đón và đưa lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cùng đoàn cán bộ cao cấp về nước.

Cuối năm Canh Thìn (1940), trời rét, Lê Quảng Ba dẫn cả đoàn gồm 41 người được huấn luyện trong lớp quân sự của Trương Bội Công (do Lê Quảng Ba và Hoàng Sâm làm trợ giáo), đi gấp về phía biên giới. Quá trưa thì đoàn đã gần tới Lục Tùng cách Tĩnh Tây trên 20 cây số. Hai ngày sau, đoàn dừng chân lại ở làng Nậm Quang và Ngàm Tẩy để tuyên truyền vận động quần chúng. Gần một tháng sau ông Nguyễn Ái Quốc cũng về tới Nậm Quang. Tại đây đoàn được dự một lớp huấn luyện chính trị do Nguyễn Ái Quốc đặt chương trình và trực tiếp chỉ đạo. Các ông Phùng Chí Kiên, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, biên soạn chương trình và trực tiếp giảng dạy.

Tiết xuân trời đẹp, đoàn ăn cơm sớm ở Nậm Quang, chào bà con, rồi lên đường. Trong bộ quần áo chàm Nùng, Nguyễn Ái Quốc như gầy hơn. “Ngước nhìn gương mặt sạm sương gió của Người, lúc này tôi mới chỉ nhận thấy một dáng vẻ ung dung, điềm tĩnh, rất thân quen”, Thiếu tướng Lê Quảng Ba kể lại trong hồi ký.

Ông dẫn lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc theo những vệt đường mòn, lượn giữa các nếp núi tiếp nối nhau ở vùng biên giới hướng về Cao Bằng. Nguyễn Ái Quốc cầm một cây gậy nhỏ, chân bước mau lẹ, dẻo dai như một thanh niên. Vừa đi đường vừa nói chuyện. Lê Quảng Ba kể lại với Nguyễn Ái Quốc tin tức mới nhận được qua thư các đồng chí Cao Bằng mới gửi sang. Câu chuyện làm cho quãng đường như ngắn lại. Đoàn vượt lên một đoạn dốc ngắn rồi xuống một sườn núi dài lởm chởm đá, hoa lau dọc sườn núi phớt nâu rung rinh trong nắng. Lê Quảng Ba đã nhận ra cây mậy rẫy (cây si) xum xuê như một cây đa cổ thụ, mọc không xa mốc đá 108. Mốc đá như một tấm bia, hai mặt có khắc chữ Trung Quốc và chữ Pháp.

Hôm đó là ngày 28 tháng 1 năm 1941. Tròn 30 năm xa nước, Nguyễn Ái Quốc trở về mảnh đất quê hương.

Lê Quảng Ba cùng các đồng chí đón lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về nước ngày 28-1-1941. Tranh sơn dầu của họa sĩ Trịnh Phòng.

Ngoài nhiệm vụ được đoàn thể cách mạng giao cho là đưa lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc từ Trung Quốc về nước đầu năm 1941, Lê Quảng Ba còn là người chịu trách nhiệm nơi ăn, chốn ở, nơi họp và bảo vệ Hội nghị Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương lần thứ VIII do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc chủ trì tại Khuổi Nặm (Pác Bó – Cao Bằng).

Hội nghị xác định nhiệm vụ giải phóng dân tộc là nhiệm vụ bức thiết của cách mạng Đông Dương. Đồng thời, Hội nghị quyết định thành lập Mặt trận dân tộc thống nhất rộng rãi mang tên Việt Nam độc lập đồng minh (gọi tắt và Việt Minh) “nhằm liên hiệp hết thảy các giới đồng bào yêu nước không phân biệt giàu nghèo, già trẻ, gái trai, không phân biệt tôn giáo và xu hướng chính trị, đặng cùng nhau mưu cuộc dân tộc giải phóng và sinh tồn”.

Trước đó, từ cuối mùa đông năm 1939, đầu năm 1940, Lê Quảng Ba và Trần Sơn Hùng (tức Thiếu tướng Hoàng Sâm sau này) được giao nhiệm vụ bảo vệ căn cứ địa cách mạng. Những câu chuyện này và nhiều “huyền thoại” khác về họ vẫn được kể bên bếp lửa đỏ của người Tày, người Nùng, người Dao ở Việt Bắc… Nhà báo Hoàng Thế Dũng, nguyên Phó Tổng biên tập báo Quân đội nhân dân, đã ghi lại trong hồi ký của Thiếu tướng Lê Quảng Ba những câu chuyện này.

Năm ấy, ở Hà Quảng, Cao Bằng cũng như nhiều năm trước, có không ít bọn phỉ cướp phá. Đội du kích được thành lập và phát động phong trào phòng, chống phỉ để canh giữ thôn, bản và dự kiến nhiều phương án đối phó nếu phải chạm trán với chúng. Một yêu cầu đề ra cho đội du kích là: Vạn bất đắc dĩ mới đối đầu với chúng.

Bọn phỉ cũng biết đội du kích và cả 2 cán bộ lãnh đạo: ông Lê (tức Lê Quảng Ba) và ông Trần (tức Hoàng Sâm). Nhằm thị uy, trấn áp, thăm dò lực lượng xem cái gan hai ông này thế nào, để đối phó, làm ăn, chúng bày mẹo mời thi uống rượu, thi bắn súng.

Một hôm, trời quang, mát mẻ, chúng kéo quân về Pác Bó, đặt 1 khẩu trung liên trên đồi, chiếm điểm cao, 2 khẩu còn lại, 1 đặt trước, một đặt phía sau Pác Bó, sẵn sàng nhả đạn. Vào nhà một quần chúng cách mạng, tên trùm phỉ Lỷ Síu bảo: “Tao biết ông Trần, ông Lê là Cộng sản ở gần đây. Mày báo cho hai vị là Lỷ Síu, muốn mời hai vị đến uống rượu chơi!”.

Tin về đội du kích ở Pác Bó. Sau khi bàn bạc thống nhất, một mình một súng pặc-khoọc, cán bộ Trần Sơn Hùng đàng hoàng bước vào ổ phỉ.

Sau màn đấu rượu, ông Trần uống hết bát này, cạn bát khác, thì ông Lê cũng tới. Xong tiệc, trùm phỉ mời 2 vị xuống núi dạo chơi. Đến một cây si to, Lỷ Síu dừng lại: “Tài bắn súng của ông Lê đã lừng danh thiên hạ, bách phát bách trúng, tôi vốn có lòng hâm mộ. Hôm nay được hội ngộ, xin được ông chỉ giáo cho”.

Lê Quảng Ba khiêm tốn: “Họ nói thế thôi chứ, ông Trần đây mới đáng là đàn anh của chúng tôi. Nhưng nếu ông đã có lời, tôi không dám chối từ. Xin mời ông…”.

Lỷ Síu chỉ vào một vạch tròn trên cây si bảo, “hồng tâm ở cây si”, rồi giơ súng, bóp cò. Viên đạn chạm vào cách điểm tâm vài phân. Lê Quảng Ba rút súng bắn ngay. Tên trùm phỉ hoảng vía: “Ôi! Đúng hồng tâm rồi!…”.

Họ rủ nhau đi tiếp. Gặp một bụi nứa nhỏ, Lỷ Síu lại thách: “Tôi với ông Lê bắn cây hóp to nhất nhé!”.

Tuy là một tay bắn cừ, hai tay như nhau, thường ngày, tên phỉ này ít bắn sai, nhưng hôm nay bị “ma ám” nên hắn bắn không được. Viên đạn của hắn chỉ chạm vào cạnh cây hóp, để lại một vết xước nhỏ.

Đến lượt ông Lê, khẩu súng chĩa nhanh về phía bụi cây, xen vào tiếng đạn nổ là tiếng “đốp”, một dóng cây hóp nứt toạc ra. Lỷ Síu mặt tái lại: “Quả là danh bất hư truyền”.

Chừng vẫn chưa chịu, trùm phỉ lại chỉ một cây đu đủ trước mặt, cách xa chừng năm, sáu chục mét, nói lạc giọng: “Ta bắn quả chín lồi ra…”

Lê Quảng Ba lại nhã nhặn nhìn sang Lỷ Síu: “Mời ông bắn trước”.

Lần này, Lỷ Síu cẩn thận hơn, từ từ nâng súng lên, nheo mắt, bóp cò. Viên đạn xuyên qua quả đu đủ, hạt đen rơi vãi xuống…

Lê Quảng Ba khen: “Giỏi lắm! Giỏi lắm!… Tôi xin phép lấy nó xuống. Chín rồi mà…”.

Tỳ súng lên khuỷu tay trái, Lê Quảng Ba nhằm cuống quả đu đủ. Đạn nổ, quả đu đủ bị đạn trúng cuống, rơi bịch xuống đất. Bấy giờ, tên trùm phỉ vã mồ hôi trán. Nó ấp úng: “Tôi thật là… đứng trước Thái Sơn mà không biết. Xin bái phục, bái phục!”.

Tiếp ngay sau đó, kết thúc màn thi ném lựu đạn, Trần Sơn Hùng ném 4 quả 4 lần trúng đích, Lỷ Síu ném 4 quả, 4 lần ra ngoài. Như con thú say máu, Lỷ Síu lại thách ông Lê: “Tôi với ông thi bắn súng trường chứ?”.

Lê Quảng Ba ra lệnh cho đội viên dưới quyền: “Về kho, chọn một khẩu súng trường Bỉ ra đây”. (Thực tế, gia tài của cả đội du kích chỉ có độc một khẩu súng trường Bỉ mà thôi!). Ba lần Lỷ Síu bắn đều trượt, còn ba phát đạn của Lê Quảng Ba đều trúng hồng tâm. Chắp tay vái chào “kính lễ” xin có dịp tái ngộ, trùm phỉ ra lệnh rút quân.

Thế là rừng Pác Bó từ đó không thấy trùm phỉ Lỷ Síu xuất hiện. Và chuyện “đấu rượu, đấu súng” đã làm cho tất cả bọn phỉ biên giới “cạch mặt” hai ông “tướng Việt Minh” và đội du kích của đoàn thể Việt Minh được lan truyền khắp nơi. Sợ uy Việt Minh, một số nhóm phỉ khác trong vùng cũng phải dạt đi nơi khác.

Thập Vạn Đại Sơn là một dãy núi non trùng điệp hùng vĩ ngăn đôi hai tỉnh Quảng Tây và Quảng Đông của Trung Quốc. Đầu năm 1948, đồng chí Trang Điền được chỉ thị của đồng chí Chu Ân Lai sang Việt Bắc gặp các đồng chí lãnh đạo nước ta. Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí trong Thường vụ Trung ương Đảng đã tiếp phái viên Trang Điền ở Lục Giã (Thái Nguyên).

Đại tướng Võ Nguyên Giáp kể lại trong hồi ký về sự kiện này như sau: “Đồng chí Trang Điền thông báo tình hình chiến tranh giải phóng ở Trung Quốc. Quân Tưởng tăng cường càn quét những lực lượng vũ trang cách mạng ở Hoa Nam để củng cố hậu phương. Những đơn vị du kích của bạn đang gặp khó khăn và thiếu lương thực. Bác và chúng tôi bàn với phái viên của bạn về sự phối hợp chiến đấu, giúp đỡ lẫn nhau giữa hai quân đội cách mạng”.

Sau đó, Bộ chỉ huy chiến dịch chung được thành lập: Đồng chí Lê Quảng Ba làm Tư lệnh chiến dịch; đồng chí Trần Minh Giang, cán bộ của Quân giải phóng Trung Quốc, làm Chính trị ủy viên. Bộ chỉ huy chiến dịch lấy phiên hiệu là Bộ Tư lệnh khu Thập Vạn Đại Sơn.

Chiến dịch Thập Vạn Đại Sơn chia làm hai mặt trận. Mặt trận thứ nhất là Điền Quế do đồng chí Nam Long (sau này là Trung tướng) làm Chỉ huy trưởng; đồng chí Hoàng Bình, cán bộ Quân giải phóng Trung Quốc, làm Chỉ huy phó; đồng chí Đỗ Trình (sau này là Trung tướng) làm Chính trị viên. Mặt trận thứ hai là Long Châu, do đồng chí Thanh Phong, Phó tư lệnh Liên khu 1, làm Tư lệnh; đồng chí Chu Huy Mân (sau này là Đại tướng), Trung đoàn trưởng Trung đoàn 74, và đồng chí Long Xuyên (sau này là Đại tá), Trung đoàn trưởng Trung đoàn 28, làm Phó Tư lệnh.

Đầu tháng 6-1949, bộ đội ta xuất phát theo hai hướng: Một hướng từ Cao Bằng, Lạng Sơn vượt biên giới sang khu vực Long Châu; một hướng từ Lạng Sơn, Hải Ninh (nay là tỉnh Quảng Ninh) sang khu vực Khâm Châu, Phòng Thành.

Trước khi đoàn lên đường sang Thập Vạn Đại Sơn giúp bạn, tháng 5-1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn đồng chí Tư lệnh chiến dịch Lê Quảng Ba với dòng chữ: “Cẩn thận, bí mật, đoàn kết, hữu nghị, thắng lợi”.

Dược sĩ Phùng Thị Sâm, người chiến sĩ quân dược trong đoàn hơn 70 năm sau nhớ lại: “Khi đến cột mốc biên giới là đã nằm ở dưới chân núi Việt Nam lâu rồi và vượt qua đèo lên đỉnh núi để sang bên phía Trung Quốc thì gặp cột mốc biên giới. Đến bây giờ tôi vẫn nhớ nguyên cột mốc cao 1,5 mét, rộng độ 0,8 mét, một bên có chữ Pháp: “Frontiére Sino – Anamite” (tức là Biên giới Trung Quốc – Việt Nam)”.

Những người lính quân dược xuất thân trí thức đều say mê ca hát. Ông Phó Bá Long, người phụ trách tổ quân dược, rút súng ra gõ lên báng. Các “nữ ca sĩ quân dược” Phùng Thị Sâm, Thạch Thị Trinh, Nguyễn Thị Anh Tân đồng thanh hát: “Ta mơ trần gian lấp san bằng hết biên thùy/ Chỉ còn loài người, chỉ còn tình thương trùm lên thế giới”.

Chiến đấu dũng cảm, kỷ luật nghiêm, Quân tình nguyện Việt Nam đi đến đâu cũng được khen ngợi: “Giải phóng quân Việt Nam, áo màu nâu, mũ mõm trâu, đánh phi thường ác liệt…”. Mũ mõm trâu là một kiểu mũ đan được dùng phổ biến trong những năm kháng chiến chống Pháp.

Trong niềm vui xây dựng vùng đất mới giải phóng, Đại tướng Chu Huy Mân kể lại trong hồi ký: “Nhân dân Hạ Đống, Long Châu đốt pháo chào mừng quân giải phóng. Việt kiều ta ở đây mang bánh, hoa, gửi tặng cán bộ chiến sĩ quân tình nguyện Việt Nam, họ vui mừng khôn xiết”.

GS Đặng Hanh Phức, người lính quân dược trong Chiến dịch Thập vạn Đại Sơn, dù đã ngoài 90 tuổi vẫn nhớ sau chặng đường hành quân gian khổ, sau những trận đánh cân não với quân thù, Tư lệnh Lê Quảng Ba lại dành những phút thư giãn để tham gia đánh bóng bàn (ping poong) cùng những người lính của mình.

Cuối tháng 9-1949, cơ quan lãnh đạo khu Thập Vạn Đại Sơn đã liên lạc được với Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc trên đường Nam hạ. Việt Nam chỉ để lại một đại đội tiếp tục phối hợp làm nhiệm vụ xây dựng cơ sở và đánh địch ở vùng biên giới giữa hai tỉnh Quảng Đông và Hải Ninh (Việt Nam). Quân tình nguyện Việt Nam được lệnh rút về nước. Bằng công sức và xương máu của mình, bộ đội ta đã trực tiếp góp một phần, tuy khiêm tốn nhưng rất quý báu và vẻ vang, vào sự nghiệp giải phóng Trung Quốc.

Để có được những chiến thắng vẻ vang ấy, hàng chục chiến sĩ Quân tình nguyện Việt Nam đã nằm lại trên đất Trung Quốc. Hàng chục chiến sĩ khác bị thương. Dù hy sinh mất mát, bộ đội Việt Nam đã làm tròn nghĩa vụ quốc tế, được nhân dân Trung Quốc yêu mến, hết lòng giúp đỡ. Bộ Tư lệnh khu Thập Vạn Đại Sơn tổng kết chiến dịch có nhận định: “Thắng lợi về quân sự đã quan trọng, nhưng thắng lợi về chính trị còn lớn hơn nhiều”. Trong đó, không thể quên công lao của Thiếu tướng Lê Quảng Ba.

                                                                                                                                                                             KIỀU MAI SƠN

Bài viết đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Vào thời Lê, Mạc phân tranh, năm 1539, vua thứ hai của nhà Mạc là Mạc Đăng Doanh phong cho danh tướng Lê Bá Ly tước Khiêm quận công. Bá Ly nguyên quán xã Cổ Phạm, hạt Đông Sơn (nay là xã Thiệu Khánh, thành phố Thanh Hóa) sau chuyển đến ở tại làng Thịnh Liệt, huyện Thanh Trì (nay là quận Hoàng Mai, Hà Nội).

Ông nổi tiếng là người tài dũng, khi làm quan thời Vua Lê Chiêu Tông đã được phong tước Mai Xuyên bá, là bạn thân cũ của Mạc Đăng Dung. Khi Mạc Đăng Dung giết Vua Lê Chiêu Tông, tiếm ngôi của Lê Cung Hoàng, cho Bá Ly giữ vệ Kim Ngô, tiến phong tước hầu, lại gả em gái là Lương Thượng Công chúa cho. Đến thời Mạc Đăng Doanh càng thêm tín nhiệm Bá Ly, thăng cho chức Đông quân đô đốc, tước quận công.

Sau khi Mạc Đăng Doanh chết, con là Phúc Hải lên kế vị. Được 7 năm, Mạc Phúc Hải chết, họ Mạc đưa Mạc Phúc Nguyên lên làm vua. Phạm Tử Nghi muốn dựng vua lớn tuổi là Mạc Chính Trung (con Mạc Đăng Dung), nhưng Khiêm vương của nhà Mạc là Mạc Kính Điển, em thứ ba của Mạc Đăng Doanh đã hợp binh đánh Tử Nghi, hẹn với Phụng quốc công Lê Bá Ly giúp sức. Bá Ly liền sai Phổ quận công Khắc Thận truyền hịch cho Quảng quận công Nguyễn Khải Khang, và Phú quận công Mạc hữu mệnh ở phương Tây; Khổng toàn hầu và Khan phụ hầu ở phương Bắc, hợp các đạo quân đánh phá tàn quân của Mạc Chính Trung ở Ngự Thiên.

Võ phục triều Mạc qua tranh vẽ vua Mạc Đăng Dung của họa sĩ Phan Thành Nam.

“Đại Việt sử ký toàn thư”, phần “Bản kỷ tục biên” do các sử thần thời Lê mạt viết ngắn gọn về câu chuyện của Lê Bá Ly như sau: “Năm Canh Tuất, (1550), Mạc Phúc Nguyên nghe lời gièm pha của cha con Phạm Quỳnh, Phạm Dao, cho nên tướng Nam đạo, Thái tể Phụng quốc công Lê Bá Ly và con là Phổ quận công Lê Khắc Thận; văn thần là Lại bộ thượng thư Ngự sử đài Đô ngự sử, Đông các đại học sĩ nhập thị kinh diên Thư quận công Nguyễn Thiến và con là Nguyễn Quyện, Nguyễn Phủ, mỗi người đem hơn trăm quân bản bộ đi đêm trốn vào cửa ải Thanh Hóa xin hàng. Vua cho hàng. Bọn họ đến cửa khuyết lạy chào. Vua cả mừng, ban thưởng và uý lạo cho. Từ đó, hào kiệt các nơi kéo đến hưởng ứng như mây trời quần tụ, ai cũng vui lòng”.

Sách “Đại Việt thông sử” của Lê Quý Đôn thì kể về câu chuyện của vị lão tướng này chi tiết hơn, cho biết, câu chuyện bắt đầu từ năm 1548, khi Vua Mạc Phúc Nguyên phong Phạm Quỳnh tước Vinh quận công, phong con trai Quỳnh là Phạm Dao tước Phú Xuyên hầu. Phạm Quỳnh nguyên quán ở làng Đặng Xá, huyện Thanh Lâm (Nam Sách, Hải Dương ngày nay), đến ngụ cư tại thôn Bùi Tây, xã Thịnh Liệt, cùng xã với Lê Bá Ly, do cảnh nghèo nên làm nghề bán trà. Khi Mạc Kính Điển lên 2 tuổi, thường đau ốm quặt quẹo, muốn tìm người vú nuôi, Lê Bá Ly bèn sai vợ Phạm Quỳnh vào cung làm vú sữa nuôi Kính Điển. Đến khi Kính Điển được giữ chính quyền, nghĩ tới nghĩa nuôi dưỡng của vợ Phạm Quỳnh, cho nên trọng dụng cả hai cha con Phạm Quỳnh bằng cách cho Phạm Quỳnh giữ quyền tiết chế Đông đạo; cho Phạm Dao trấn thủ xứ Sơn Nam, rồi thăng đến tước Văn quận công.

Năm 1549, Phúc Nguyên thăng tước Nam đạo Phụng quốc công Lê Bá Ly lên chức Thái tể. Bá Ly là một vị lão tướng trọng thần, chuyên giữ binh quyền, tham dự triều chính ai cũng tôn phục. Sau khi đánh phá Phạm Tử Nghi, uy danh càng thêm lừng lẫy. Con trai là Phổ quận công Khắc Thận, lấy trưởng công chúa Cẩm Hương, lại giữ quyền Tiết chế Lộ Sơn Nam và giữ việc trong phủ; con rể là Văn phái hầu Nguyễn Quyện giữ vệ Cẩm y; con trai thứ là Thuần Lương hầu cũng quản đốc đội cấm binh; nhân gia là Thư quận công Nguyễn Thiến, chức Thượng thư bộ Lại, Đổng Giang hầu Bùi Trụ chức Tán lý quân vụ. Do đó, bao nhiêu hùng binh các trấn, đều nắm trong tay, bao nhiêu bầy tôi văn võ, đều từ cửa tướng phủ của ông mà ra. Lúc này, cha con Phạm Quỳnh, và Phạm Dao, nguyên trước xuất thân trong hàng đầy tớ nhà Bá Ly, bây giờ lại được hiển đạt, lại đem lòng oán ghen, muốn tính sự hãm hại Bá Ly.

Năm 1551, con trai Lê Bá Ly là Khắc Thận trấn thủ xứ Sơn Nam, đóng đồn ở Văn Sàng. Thận đang tuổi thanh niên, chỉ ham chơi bời ca hát, ít khi làm việc, lại cất nhà cửa lộng lẫy, sắm kiệu son, lộng vàng. Phạm Quỳnh và Phạm Dao thấy vậy bèn gièm pha với Mạc Kính Điển, bảo Khắc Thận có mưu phản nghịch. Mạc Kính Điển ngạc nhiên nói rằng: “Quốc gia trông cậy vào Tướng phụ (Bá Ly) như quả núi cao, các ông không nên nói những lời như vậy!”. Phạm Quỳnh, Phạm Dao lại đem ý trên gièm pha với Phúc Nguyên. Ngày 12 tháng 2, Phạm Quỳnh, Phạm Dao tự ý sai quân vây Bá Ly ở trại Giang Mai vào lúc nửa đêm, lại ngờ là Đô ngự sử Nguyễn Thiến đồng mưu, nên cũng sai quân bắt úp.

Thành Nhà Mạc (hay còn gọi là Thành Tuyên Quang) phường Tân Quang, thành phố Tuyên Quang, được xây dựng từ năm 1552.

Nhưng lúc ấy Thiến đang đi dự họp, Bá Ly thì ở trong trại quân, cho nên quân họ Phạm không bắt được. Đến lúc gà gáy sáng, người đầy tớ nhà Lê Bá Ly ra ngoài, thấy có quân vây vội trở vào báo. Bá Ly bèn thu thập người nhà và quân sĩ, đóng cửa cố thủ, gọi con em đến cứu viện. Một lát sau, Vạn An hầu, Văn Phái hầu và Tả Vệ hầu, mỗi người mang 3.000 cấm binh tới hộ vệ, giao chiến ác liệt với quân Quỳnh, Dao. Quỳnh, Dao thua chạy, Vạn An hầu bèn đem quân đón Bá Ly về đóng tại Thịnh Liệt, rồi Khắc Thận cũng từ đồng Văn Sàng tới hội quân.

Lê Bá Ly cùng các bộ thuộc bèn dẫn quân chiếm giữ cửa quan Chu Tước, khiến kinh thành Thăng Long cực kỳ náo loạn. Mạc Phúc Nguyên thấy thế bức bách, hoảng sợ, bỏ thành chạy qua sông, di cư đến Bồ Đề, rồi sai sứ thần dụ Bá Ly bãi binh. Bá Ly không nghe, bảo phải bắt cha con Quỳnh, Dao, giải đến đây sẽ bãi binh. Mạc Phúc Nguyên bèn sai các tướng ở Sơn Tây hợp binh tiến đánh Bá Ly. Bá Ly chia quân chống cự, cố thủ, rồi sai tướng dưới trướng là Văn Tế bá đem thư cầu Thụy quốc công Nguyễn Khải Khang cứu viện. Thụy quốc công nhận lời, liền sai gia thần Đông Khang hầu dẫn quân giúp Bá Ly. Có cứu viện, Bá Ly tiến đánh Phúc Nguyên, quân Phúc Nguyên thua chạy.

Lê Bá Ly tiến quân đến Cấu Hà, lạy vọng sang vua Mạc nói rằng: “Cha con hạ thần thực không dám mưu tính sự gì, chẳng qua chỉ vì kẻ gian thần bức bách, ghép hạ thần là phản nghịch, chúng định hãm hại, cho nên hạ thần phải dùng binh tự vệ. Xin bệ hạ bắt cha con Quỳnh, Dao, giải đến để úy dụ ba quân, hạ thần xin bãi binh ngay”. Nhưng Mạc Phúc Nguyên không nghe lời, dẫn quân đi về phương Đông. Thấy vậy, Bá Ly nổi giận, mắng nhiếc Phúc Nguyên, rồi trở về kinh thành, bảo các tướng rằng: “Ta chút tài mọn, nguyên thờ Quang Thiệu Hoàng đế, nhân bất đắc dĩ bèn làm bầy tôi họ Mạc, chính tay dựng 4 đời vua, hao phí biết bao tâm lực.

Thành nhà Mạc ở Lạng Sơn.

Nay gặp hôn quân, không biết minh đoán, chỉ nghe lời kẻ gièm pha, khiến cho bao nhiêu nghĩa biển tình non, đều thành băng tan ngói trút! Sự thế đã như vậy, thôi lại còn nói gì. Ta nghe Vua Lê, chính vị ở xứ Thanh Hóa, có Thái sư họ Trịnh là một vị anh  hùng tài lược, chuyên y tá phò, ra quân có danh, bốn phương quy phụ. Đó thực là vị chúa trung hưng vậy. Nay ta muốn dẫn quân quy thuận, tiễu trừ giặc nghịch tán trợ triều Lê, dựng nên nghiệp lớn, để rửa tội lỗi trước, mà cũng không mất sự giàu sang. Các ông nghĩ thế nào?”. Tất cả các tướng đồng thanh thưa: “Kính theo tôn mệnh!” Bá Ly được các tướng đồng ý, rất là mừng rỡ.

Lúc ấy đang thời kỳ hiếm gạo, Bá Ly bèn mở kho thóc phát chẩn cho dân nghèo, rồi sai nội thần Văn Ấp hầu cùng với Tán lý Đông Giang hầu Bùi Trụ, đem văn thư đến hành điện Ngạc Khê của vua Lê xin hàng. Vua Lê nhận rồi ban tờ sắc khen ngợi Bá Ly. Tháng 2, Bá Ly đem 14.000 quân các đạo Tây Nam cùng với Nguyễn Thiến, Nguyễn Quyện và con trai là Khắc Đôn, Khắc Thận tới bái kiến nơi cửa khuyết, rồi đón vua Lê tới đóng tại sách Vạn Lại. Vua Lê hết sức mừng rỡ, úy lạo và nhận hàng, thăng Bá Ly chức Thái tể, tước Diễn quốc công. Lúc này, Bá Ly đã 70 tuổi, một vị kỳ lão trọng thần, bầy tôi trong triều, ai cũng tôn kính. Khi vào yết kiến Thái sư Trịnh Kiểm, Bá Ly giữ lễ rất cung kính, Thái sư tiếp đãi cũng rất kính cẩn tận lễ.

Sau khi Bá Ly quy thuận, thì bao nhiêu mưu thần mãnh tướng đều ùa theo, kéo cả về theo vua Lê. Tướng Tây đạo Đại úy Đoan quốc công Nguyễn Khải Khang cũng xuất 3.000 quân dưới trướng quy thuận, tới yết Hoàng đế ở hành điện Vạn Lại. Hoàng đế úy lạo ban thưởng, đều cho giữ chức tước cũ. Nhờ có các dũng tướng này về theo, từ đây, thanh thế quân vua Lê ngày càng lừng lẫy.

Năm 1555, Mạc Phúc Nguyên đã ổn định tình hình phía Bắc, bèn cho thúc phụ Kính Điển đem quân vào đánh cướp Thanh Hoá, sai Thọ quận công tiết chế quân Nam Đạo dẫn 300 chiến thuyền làm quân tiền phong, thẳng tới cửa biển Thần Phù. Mạc Kính Điển cũng hội quân ở sông Đại Nại, sai Thọ quân công tiến quân đóng tại Kim Sơn.

Phía vua Lê, Thái sư Trịnh Kiểm đã đặt phục binh trước ở núi Bạch Thạch phía Bắc sông, tuyển binh tướng hùng mạnh mai phục dưới Kim Sơn; sai Trung quan Thái úy Đinh Công, Thượng tể Lê Bá Ly và Thái úy Nguyễn Khải Khang, phục binh ở phía Nam sông; còn từ núi An Định cho tới núi Quân An, thì sai Phạm Đốc và Nguyễn Quyện, dẫn thủy quân chiếm cứ thượng lưu sông Hữu Chấp đến sông Kim Bôi, để làm thế “ỷ  giốc”.

Khi binh thuyền họ Mạc đi qua Kim Sơn, đến chợ Ông Tập, cậy binh hùng mạnh, không đề phòng, trong quân nổi tiếng đàn sáo ca hát như vào chỗ không có người. Đinh Công và Bá Ly liền bất ngờ đem quân và voi ngựa từ hạ lưu qua sông, đánh chặn ngang vào hậu quân bên Mạc; quân ở thượng lưu thì đánh vào mặt tiền; rồi 4 mặt quân dồn đánh ập cả vào, phá tan quân Mạc. Thọ quận công phải nhảy xuống sông, bị quân nhà Lê bắt được, còn Vạn Đồn hầu và hơn mười tướng tá khác đều bị chết đuối. Mạc Kính Điển thu thập tàn binh chạy về Kinh sư.

Lê Bá Ly sau khi đem con em họ hàng về Thanh Hóa quy thuận, dần được thăng tới chức Khai phủ Bình chương quân quốc trọng sự, Chưởng triều đường chánh. Tuy nhiên do tuổi già, đến ngày 1 tháng 4 âm lịch năm 1557, ông qua đời, hưởng thọ 82 tuổi. Vua Lê thương tiếc, ban tờ chiếu tặng tước Nghĩa huân công, và ban tên thụy là Trung Hựu.

Chỉ vì nghe gian thần, vua Mạc mất cả một dàn dũng tướng, để rồi cán cân trên bàn cờ thế sự dần nghiêng về phía vua Lê, chúa Trịnh từ đó.

LÊ TIÊN LONG

Bài viết Danh tướng Lê Bá Ly – Công thần bị phụ bạc! đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Trong chuyến công tác tại tỉnh Hà Tĩnh, GS.TS Nguyễn Thanh Long- Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Y tế cùng đoàn công tác của Bộ Y tế đã về dâng hương tưởng niệm 231 năm ngày mất của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác tại khu mộ và nhà thờ ở huyện Hương Sơn.

Về phía Hà Tĩnh có ông Trần Thế Dũng- Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, ông Lê Ngọc Châu – Phó Chủ tịch UBND tỉnh cùng lãnh đạo Sở Y tế, các sở, ban, ngành và huyện Hương Sơn.

Dâng hương, hoa tại khu mộ và nhà thờ Đại danh y, Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thanh Long, các thành viên trong đoàn thành kính tưởng nhớ công lao của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác và bày tỏ sự trân trọng đối với những giá trị mà Đại danh y để lại cho hậu thế.

Những di sản về y học mà Đại danh y để lại cho đời sau là vô giá, trở thành cẩm nang cho nền y dược học Việt Nam. Kế thừa di sản của Đại danh y, những năm qua, ngành y tế Việt Nam đã không ngừng phát triển nền y dược học cổ truyền, đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp chăm sóc sức khỏe Nhân dân.

Tại buổi làm việc với đồng chí Bí thư tỉnh ủy Hà Tĩnh Hoàng Trung Dũng và các đồng chí lãnh đạo tỉnh Hà Tĩnh sau đó về nội dung liên quan đến công tác trùng tu, cải tạo và nâng cấp khu di tích Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thanh Long đã nghe UBND huyện Hương Sơn đã báo cáo chủ trương đầu tư dự án cải tạo, nâng cấp khu di tích Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.

Báo cáo do Chủ tịch UBND huyện Hương Sơn Nguyễn Quang Thọ cho biết, đối với khu lưu niệm, nhà thờ, nhà đón tiếp, có một số hạng mục đã xuống cấp và thiếu một số công trình phụ trợ nên chưa xứng tầm với khu di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

UBND huyện Hương Sơn cũng đã trình bày một số phương án cải tạo, nâng cấp khu di tích Đại danh y Lê Hữu Trác để xin ý kiến đánh giá, góp ý của Bộ Y tế và đại diện dòng họ.

Đại diện Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Hà Tĩnh cũng đã báo cáo Bộ trưởng Bộ Y tế, Bí thư Tỉnh ủy Hà Tĩnh và đoàn công tác về những công việc đang tiến hành để lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh danh nhân Hải Thượng Lãn Ông.

Bộ trưởng Nguyễn Thanh Long phát biểu tại buổi làm việc nhấn mạnh: Bộ Y tế đồng tình, ủng hộ việc trùng tu, tôn tạo khu di tích Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Việc trùng tu sẽ góp phần làm cho khu di tích ngày càng xứng tầm với giá trị y đức mà Đại danh y Hải thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác để lại… Ảnh: Từ Thành

Phát biểu tại buổi làm việc, ông Hoàng Trung Dũng- Uỷ viên TW Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Hà Tĩnh nhấn mạnh: Việc trùng tu, tôn tạo khu di tích Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là hết sức cần thiết. Tỉnh sẽ phối hợp chặt chẽ với dòng họ, với Bộ Y tế để có phương án trùng tu, tôn tạo phù hợp.

Bí thư Tỉnh ủy khẳng định, trong thời gian tới, Hà Tĩnh sẽ xem xét, kiện toàn lại việc quản lý, hoạt động của khu di tích để phát huy các giá trị mà Đại danh y để lại. Mong muốn, trong tương lai, khu di tích này còn là địa chỉ chữa bệnh cho người dân, qua đó, tiếp tục phát huy các giá trị y đức của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.

Qua thực tế đến thăm, dâng hương và lắng nghe các ý kiến tham luận của đại diện địa phương, dòng họ cũng như những cá nhân liên quan đến khu di tích Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Bộ trưởng Nguyễn Thanh Long nhấn mạnh: Bộ Y tế đồng tình, ủng hộ việc trùng tu, tôn tạo khu di tích Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.

“Việc trùng tu sẽ góp phần làm cho khu di tích ngày càng xứng tầm với giá trị y đức mà Đại danh y Hải thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác để lại. Bộ Y tế giao một số đầu mối liên quan để phối hợp với tỉnh, dòng họ, hỗ trợ kinh phí đối với việc trùng tu, tôn tạo này”- Bộ trưởng nói.

Về việc lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh danh nhân Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Bộ trưởng Nguyễn Thanh Long khẳng định, đây là việc hết sức quan trọng.

Bộ Y tế sẽ cùng địa phương và các Bộ, ngành liên quan tập trung cao, phối hợp thực hiện các nội dung liên quan, nhất là việc tổ chức hội thảo khoa học, xây dựng các phim tư liệu và đẩy mạnh công tác truyền thông về thân thế, sự nghiệp và những đóng góp của Đại danh y.

Đại danh y Lê Hữu Trác hiệu Hải Thượng Lãn Ông, sinh ra trong một gia đình có 6 tiến sĩ (quê tại xã Liêu Xá, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên). Tuy nhiên, cuộc đời ông phần nhiều (từ năm 26 tuổi đến lúc mất) gắn bó với quê mẹ ở thôn Bàu Thượng, xã Tĩnh Diệm, huyện Hương Sơn, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (nay là xã Quang Diệm, huyện Hương Sơn), đây cũng là giai đoạn mà ông có duyên nghiệp với nghề Y, hành nghề bốc thuốc và trở thành Đại danh Y của nước ta.

Lê Hữu Trác không những là một nhà y dược học vĩ đại mà còn là nhà thơ, nhà văn xuất sắc, nhà tư tưởng tiến bộ, có tinh thần nhân đạo sâu sắc. Sau khi mất, ông được Nhân dân và giới y học cả nước suy tôn là bậc “Y thánh của Việt Nam”.

Nhân chuyến công tác tại Hà Tĩnh, Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thanh Long cùng đoàn công tác của Bộ Y tế đã đã đến dâng hương tưởng niệm tại Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc (Can Lộc).

Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thanh Long và đoàn đã dâng hương, đặt vòng hoa tại Nhà bia tưởng niệm liệt sỹ TNXP toàn quốc – nơi ghi danh hơn 4.000 liệt sỹ TNXP trong cả nước và khu mộ 10 nữ anh hùng liệt sỹ TNXP đã anh dũng hy sinh tại Ngã ba Đồng Lộc.

Trước anh linh các anh hùng liệt sỹ, Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thanh Long và các thành viên trong đoàn kính cẩn mặc niệm, bày tỏ lòng biết ơn vô hạn đối với công lao to lớn của các thế hệ cha anh vì sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và thống nhất đất nước.

                                                                                      Theo Suckhoedoisong.vn

Bài viết Việc lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh danh nhân Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là việc rất quan trọng đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Ông đã được tặng thưởng nhiều Huân chương như: Kỷ niệm chương Bắc kỳ năm 1888; Huân chương Hiệp sỹ con rồng An Nam năm 1890; Huy chương bạc hạng nhất năm 1891; Huy chương vàng 1892; Hồng Lô tự thiếu khanh năm 1896.

Theo Phạm Bá Khiêm- Chủ tịch hội Văn nghệ dân gian tỉnh Phú Thọ

  –

Bài viết Vị quan họ Lê với việc định lệ Quốc lễ giỗ Tổ Hùng Vương từ năm 1917 đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Lê Lợi sinh ngày 6 tháng 8 năm Ất Sửu (tức ngày 10 tháng 9 năm 1385) tại quê mẹ ở làng Chủ Sơn huyện Lôi Dương (sau là Thủy Chú) nay là xã Xuân Thắng, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Vua thiên tú cao sảng, khác thường, thần thái đầy vẽ anh hoa, hùng vĩ, mắt sáng, miệng rộng, trán cao, vai có nốt ruồi, tiếng như chuông lớn. Lê Lợi được hạng thức giã cho là người phi thường (Toàn thư quyển 10). Ông mất ngày 22 tháng 8 nhuận năm Thuận Thiên thứ 6 (1433), hưởng thọ 49 tuổi.

Tổ 3 đời của Lê Lợi, theo Lam Sơn thực lục và Hoàng Lê ngọc phả tên là Hối và làm nghề dạy học. Sau rời nhà đến ở đất Lam Sơn (xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân) và tổ chức khai hoang “Ba năm thành sản nghiệp, con cháu ngày một đông, tôi tớ ngày một nhiều” (Bia Vĩnh Lăng).

Lê Lợi được thừa nghiệp của ông cha và trở thành một hào trưởng lớn ở vùng Lam Sơn, dân quanh vùng thường gọi là Đạo Cham.

Năm 1407, giặc Minh đặt ách đô hộ trên đất nước ta, Lê Lợi phải chứng kiến tội ác tày trời của giặc gây ra cho dân ta. Lê Lợi đó nhiều năm “chuyên tâm đọc sách thao lược” : “ẩn náu vào núi rừng… đón mời những người mưu trí, chiêu tập những kẻ trốn tránh để dấy quân nghĩa, muốn trừ loạn lớn” (Toàn thư). Lê Lợi đó dốc hết tâm huyết và tài sản của mình để chuận bị cho sự nghiệp giải phóng đất nước. Kế thừa và phát huy những truyền thống tốt đẹp của cha ông, uy tín và ảnh hưởng của ông nhanh chóng lan tỏa khắp mọi miền đất nước, trở thành một động lực có sức hút quy tụ xung quanh mình những người cùng chí hướng. Tin Lê Lợi chuẩn bị khởi nghĩa truyền đi khắp nơi trong cả nước, nhiều anh hùng hào kiệt từ bốn phương đó bất chấp mọi khó khăn gian khổ tìm đến, đem hết tài năng và sức lực góp sức cùng Lê Lợi đánh đuổi giặc thù. Cùng với việc tập hợp lực lượng, Lê Lợi tổ chức một đạo quân phụ tử tiến hành luyện tập nghĩa quân phát triển và mở rộng trang trại chuẩn bị lực lượng. Lam Sơn, quê hương của Lê Lợi, nhanh chóng trở thành một trung tâm căn cứ, nơi quy tụ tất cả những lực lượng yêu nước sẵn sàng hiến dâng cả đời mình cho sự nghiệp giải phóng đất nước.

Địa thế vùng Lam Sơn có nhiều thuận lợi cho Lê Lợi và nghĩa quân tiến hành tiến công hoặc phòng thủ, là nơi cung cấp lương thảo, khí giới, nghĩa binh để tiến hành khởi nghĩa.

Ngoài căn cứ Lam Sơn, Lê Lợi còn khảo sát và xây dựng một căn cứ thứ hai dùng làm nơi ẩn náu, căn cứ Chí Linh (thuộc xã Trí Nang, huyện Lang Chánh ngày nay).

Một ngày đầu tháng 2 năm Bính Thân (1416), Lê Lợi cùng 18 người bạn thân tín nhất bí mật mở hội thề Lũng Nhai, làm lễ tế cáo trời đất kết nghĩa anh em, thề: “19 người chung sức đồng lòng gìn giữ đất nước, làm cho xóm làng được ăn ở yên lành. Thề sống chết cùng nhau không dám quên lời thề son sắc”, nguyện quyết tâm đánh đuổi giặc ngoại xâm cứu đất nước ra khỏi cảnh lầm than.

Sau 10 năm chuẩn bị, ngày 7 tháng 2 năm 1418 (tức mùng 2 tết năm Mậu Tuất), Lê Lợi cùng toàn thể nghĩa quân dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn. Lê Lợi tự xưng là Bình Định Vương và truyền hịch đi khắp nơi kêu gọi nhân dân vùng lên đuổi giặc cứu nước.

Năm 1418, khởi nghĩa bùng nổ tại Mường Tẩm (nay là huyện lị Lang Chánh), lực lượng ban đầu rất nhỏ bé nhưng phải đối đầu với đội quân đông đảo, đầy đủ khí giới của giặc, trong trận này để bảo toàn đầu não của cuộc khởi nghĩa, chủ tướng Lê Lai đó anh dũng hi sinh.

Mùa thu năm Giáp Dần (1424) Lê Lợi tiến quân vào Nghệ An.

Năm 1425, Lê Lợi chỉ huy nghĩa quân tiến vào giải phóng Nghệ Tĩnh, Tân Bình và Thuận Hóa (tức Bình Trị Thiên ngày nay).

Năm 1426, Lê Lợi chỉ huy nghĩa quân giải phóng Thanh Hóa.

Đầu năm 1427, Lê Lợi chỉ huy nghĩa quân tiến ra giải phóng đồng bằng sông Hồng, bao vay thành Đông Quan (tức Hà Nội ngày nay). Cuối năm 1427, nghĩa quân tiêu diệt 15 vạn quân cứu viện của nhà Minh điều sang cửa ải Chi Lăng (Lạng Sơn) và cửa ải Lê Hoa (Hà Giang hiện nay) khiến quân Minh ở Đông Quan và các trấn thành khác bị bao vây phải đầu hàng, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn kết thúc thắng lợi đất nước hoàn toàn giải phóng.

Ngày 15 tháng 4 năm 1428, Lê Lợi chính thức lên ngôi Hoàng Đế tại điện Kính Thiên, thành Đông Kinh (tức Hà Nội ngày nay) lấy niên hiệu là Thuận Thiên, Quốc hiệu là Đại Việt

Suốt 10 năm chiến đấu gian khổ, Lê Lợi đã tổ chức và lãnh đạo cuộc khởi nghĩa đi tới toàn thắng, quét sạch quân xâm lược nhà Minh ra khỏi bờ cõi, khôi phục nền độc lập chủ quyền của dân tộc và Quốc gia Đại Việt. Triều đại Hậu Lê lãnh đạo đất nước kéo dài gần 360 năm (từ năm 1428 đến năm 1788). Ông được xem là người trung hưng đất nước lần thứ hai (vì trước đó nhà Minh đã xóa bỏ hoàn toàn nước ta, biến nước ta thành một vùng nhỏ của nhà Minh).

Sau khi lên ngôi, Vua đó ấn định luật lệnh, chế tác lễ nhạc, mở khoa thi, đặt cấm vệ, xây dựng quan chức, thành lập phủ huyện, thu thập sách vở, mở mang trường học, có thể gọi là có mưu kế xa rộng mở mang cơ nghiệp. Song đa nghi, hiếu sát, đó là chỗ kém.

Ngày 12 tháng 5 năm 1428 vua và các đại thần cùng nghị bàn việc nước, quyết định các quan viên, các quan trấn thủ tại các lộ, trấn và nơi xung yếu, định luật lệnh kiện tụng, quy chế về chức tước.

Tháng 8 năm 1428, lấy ngày sinh làm Vạn Thọ thánh tiết (tức ngày mùng 6).

Ngày mùng 10, quy định cờ xí, nghi trượng, chiến khí, thuyền bè của các quân: trung đội cờ vàng, thượng đội cờ đỏ, hạ đội cờ trắng.

Ngày 27 tháng 11 năm 1428, Vua ra lệnh chỉ đặt xã quan. Xã lớn từ 100 người trở lên thì đặt 3 viên, xã vừa từ 50 người trở lên đặt 2 viên, xã nhỏ 10 người trở lên đặt 1 viên.

Ngày 5 tháng 3 năm 1429, Vua ban biển ngạch công thần cho 93 viên: Á hầu 26 người là bọn Lê Lạn, Lê Trãi. Quan nội hầu 12 người là bọn Lê Thiệt, Lê Chương. Quan phục hầu 12 người là bon Lê Cuống, Lê Dao. Thượng trí tự Trước phục hầu 4 người là bọn Lê Khắc Phục, Lê Hài. Huyện Thượng hầu 3 người là Lê Vấn, Lê Sát, Lê văn Xảo; Thượng hầu 1 người là Lê Ngân; Hương Thượng hầu 3 người là Lê Lý, Lê Văn Linh, Lê Quốc Hưng; Đình Thượng hầu 14 người là Lê Chích, Lê Văn An, Lê Liệt, Lê Miễn, Lê Lễ, Lê Chiến, Lê Khôi, Lê Đính, Lê Chuyết, Lê Lỗi, Lê Nhữ Lãm, Lê Sao, Lê Kiệm, Lê Lật; Huyện Hầu 14 người là Lê Bị, Lê Bì, Lê Bĩ, Lê Náo, Lê Thụ, Lê Lôi, Lê Khả, Lê Bôi, Lê Khả Lang, Lê Xí, Lê Khuyển, Lê Bí, Lê Quốc Trinh, Lê Bật.

Tháng 11 năm 1429 Vua ngự về Tây Đô bái yết sơn lăng, thưởng cho các tướng hiệu và quân nhân theo hầu, mỗi người được thăng tước một bậc.

Ngày 10 tháng 6 năm 1430, Vua ra quy định các ngạch thuế. Lại ban luật lệ. Đổi Đông Đô thành Đông Kinh, Tây Đô thành Tây Kinh. Đổi quê hương Lam Sơn thành Tây Kinh – kinh đô thứ hai cua nước Đại Việt

Tháng 11 năm 1430 Vua đem quân đi đánh bọn nghịch tặc ở châu Thạch Lâm, trấn Thái Nguyên là Bế Khắc Thiệu và Nông Đắc Thái. Đến tháng 2 năm 1431 thì dẹp xong.

Ngày 5 tháng 11 năm 1431, sứ Minh là Chương Xưởng và Từ Kỳ tới kinh, mang ấn phong vua làm Quyền thự An Nam Quốc Sự.

Ngày 6 tháng 12 vua sai làm sách Lam Sơn thực lục, vua tự làm bài tựa, ký là Lam Sơn động chủ

Tháng giêng năm 1432, sai thân vương Tư Tề đem quân đi đánh châu Mường Lễ. Tù trưởng châu là Đèo Cát Hãn và con trai ra hàng.

Tháng 11 năm 1432, Vua thân đi đánh châu Phục Lễ. Sau đó vua lại đi đánh Ai Lao.

Tháng 8 năm 1433 giáng con trưởng Tư Tề làm Quận vương, lấy con thứ Nguyên Long kế thừa tông thống.

Vua về Lam Kinh

Ngày 22 tháng 8 năm Quý Sửu (1433), Lê Thái Tổ qua đời thọ 49 tuổi. Ngày 23 tháng 10 cùng năm đưa thi hài vua về táng tại Vĩnh Lăng miếu hiệu Lê Thái Tổ.

Công lao xây dựng đất nước to lớn

Ngày 03 tháng giêng 1428, những đội bộ binh cuối cùng của nhà Minh bị quýet sạch khỏi bờ cõi nước ta. Sự nghiệp Bình Ngô toàn thắng sau 10 năm chiến đấu gian khổ của nghĩa quan Lam Sơn dưới sự lãnh đạo tài năng của người anh hùng giải phóng dân tộc Lê Lợi.

Sự nghiệp Bình Ngô hoàn thành, Lê Lợi đã lãnh đạo nhân dân cả nước khắc phục những hậu quả nặng nề do 20 năm đô hộ của giặc Minh để lại, xây dựng đất nước đưa lịch sử Việt Nam sang trang sử mới.

Tháng 04 năm 1428 Bình định vương Lê Lợi lên ngôi vua lập ra triều đại Hậu Lê, một triều đại kéo dài nhất trong lịch sử phong kiến nước ta, lấy niên hiệu là Thuận Thiên đặt tên nước ta là Đại Việt

Nhà nước Đại Việt đầu tiên Lê Lợi chia làm 5 đạo, mỗi đạo đặt một vệ, mỗi vệ quân có 1 viên tổng quản và đặt chức hành khiển các đạo để coi việc sổ sách quân và dân, Ông tiến hành việc bổ nhiệm các quan ở các lộ ở các huyện, các quan trấn thủ ở các cửa biển trọng yếu.

Về quân đội: Lê Lợi định sổ ngạch cho từng đạo quân và lệnh cho các tướng hiệu, quân sĩ các vệ 5 đạo hội quân tập trận, vào ngày 27 tháng 02 năm 1428 ông chia số quân sĩ thành 5 phiêu; một phiêu ở lại còn 4 phiêu về nhà làm ruộng theo chính sách ” Ngụ binh ư nông”. Đồng thời Lê Lợi đặt chế độ tuyển binh, cứ 3 suất đinh thì 1 suất phải đi lính.

Về Kinh tế: Lê Lợi cho ban hành hàng loạt các chính sách về nông nghiệp và thương nghiệp. Ông cho thi hành chế độ ” quân điền” tịch thu ruộng đất của giặc Minh và bọn nguỵ quan chia cho nhân dân theo phẩm tước và tuổi tác. Ông đã đề ra một số biện pháp kiên quyết để khai khẩn đất hoang mở rộng sản xuất.
Tháng 04 năm 1427 Lê Lợi cho phép những ai không có ruộng đất đều được đi buôn bán, không được bỏ nghề.
Tháng 12 năm 1428 Lê Lợi cho đúc tiền ” Thuận Thiên thông bảo”, bãi bỏ việc tiêu tiền giấy và qui định rõ đơn vị tiền tệ: cứ 50 đồng là 1 tiền.

Về mặt Ngoại giao: Lê Lợi buộc nhà Minh phải thừa nhận nhà nước Đại Việt phong cho ông chức ” Quyền thư An Nam quốc sự, lập bang giao với nhà Lê.

Về An ninh: Lê Lợi rất chú trọng đến việc thiết lập pháp và có chủ trương phòng thủ quốc gia một cách tích cực. Ông thân chinh đưa quân đi dẹp các điểm nổi dậy cát cứ như: đánh Đèo Cát Hãn ở Mường Lễ Lai Châu, dẹp Bế Khắc Thiệu, dành lại Châu Thạch Lâm ở Thái Nguyên ….

Về Văn hoá giáo dục: Lê Lợi rất chú ý đến việc tuyển dụng nhân tài, trong lúc chiến sự đang còn tiếp diễn, năm 1427 Lê Lợi cho mở kỳ thi đầu tiên ở ngay Đại Bản dinh Bồ Đề ( Gia Lâm – Ngoại thành Hà Nội), tiếp theo các khoa thi ” Minh Kinh” ( 1429) Hoành Từ( 1431), Thi Văn Sách( 1433)…

Ngoài ra Lê Lợi còn chú trọng đến việc khôi phục các giá trị tinh thần của dân tộc. Năm Thuận Thiên thứ 3( 1430) Lê Lợi đã đổi Đông Đô thành Đông Kinh và cho xây cất điện Vạn Thọ, điện Kính Thiên và điện Cần Chánh. Đối với Lam Sơn quê hương, ông đặt thành Tây Kinh ( hay Lam Kinh), xây cung điện, điện miếu thờ cúng tôn vinh tổ tiên làm nơi hành lễ mỗi khi vua về bái yết Sơn Lăng.

Với 6 năm ở ngôi vua, Lê Lợi đã có những đóng góp xuất sắc, đưa đất nước Đại Việt tiến lên, đặt cơ sở vững chắc cho nền độc lập lâu dài của dân tộc.

Bài viết Thái Tổ Cao Hoàng Đế (1428 – 1433) – Người dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Thân thế và chí hướng lập thân
Lê Hữu Trác sinh ngày 11 tháng 12 năm Giáp Thìn 1720 tại thôn Văn Xá, làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, tỉnh Hải Dương (nay là xã Hoàng Hữu Nam, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên)^[4]. Tuy nhiên, cuộc đời ông phần nhiều (từ năm 26 tuổi đến lúc mất) gắn bó với ở quê mẹ thôn Bầu Thượng, xã Tình Diệm, huyện Hương Sơn, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (nay là xã Sơn Quang, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh)^[5]. Ông là con của ông Lê Hữu Mưu và bà Bùi Thị Thưởng^[6]. Là người con thứ bảy nên ông còn được gọi là cậu Chiêu Bảy.

Dòng tộc ông vốn có truyền thống khoa bảng; ông nội, bác, chú (Lê Hữu Kiều), anh và em họ đều đỗ Tiến sĩ và làm quan to. Thân sinh của ông từng đỗ Đệ tam giáp Tiến sĩ, làm Thị lang Bộ Công triều Lê Dụ Tông, gia phong chức Ngự sử, tước Bá, khi mất được truy tặng hàm Thượng thư (năm Kỷ Mùi 1739). Khi ấy, Lê Hữu Trác mới 20 tuổi, ông phải rời kinh thành về quê nhà, vừa trông nom gia đình vừa chăm chỉ đèn sách, mong nối nghiệp gia đình, lấy đường khoa cử để tiến thân.

Nhưng xã hội bấy giờ rối ren, các phong trào nông dân nổi dậy khắp nơi. Chỉ một năm sau (1740), ông bắt đầu nghiên cứu thêm binh thư và võ nghệ, “nghiên cứu trong vài năm cũng biết được đại khái, mới đeo gươm tòng quân để thí nghiệm sức học của mình” (Tựa “Tâm lĩnh”).

Chẳng bao lâu sau, ông nhận ra xã hội thối nát, chiến tranh chỉ tàn phá và mang bao đau thương, làm ông chán nản muốn ra khỏi quân đội, nên đã nhiều lần từ chối sự đề bạt. Đến năm 1746, nhân khi người anh ở Hương Sơn mất, ông liền viện cớ về nuôi mẹ già, cháu nhỏ thay anh, để xin ra khỏi quân đội, thực sự “bẻ tên cởi giáp” theo đuổi chí hướng mới.

Theo đuổi nghề thuốc
Lê Hữu Trác bị bệnh từ lúc ở trong quân đội, giải ngũ về phải gánh vác công việc vất vả “trăm việc đổ dồn vào mình, sức ngày một yếu” (Lời tựa “Tâm lĩnh”), lại sớm khuya đèn sách không chịu nghỉ ngơi, sau mắc cảm nặng, chạy chữa tới hai năm mà không khỏi. Sau nhờ lương y Trần Độc, người Nghệ An là bậc lão nho, học rộng biết nhiều nhưng thi không đỗ, trở về học thuốc, nhiệt tình chữa khỏi.

Trong thời gian hơn một năm chữa bệnh, nhân khi rảnh rỗi ông thường đọc “Phùng thị cẩm nang” và hiểu được chỗ sâu xa của sách thuốc. Ông Trần Độc thấy lạ, bèn đem hết những hiểu biết về y học truyền cho ông. Vốn là người thông minh học rộng, ông mau chóng hiểu sâu y lý, tìm thấy sự say mê ở sách y học, nhận ra nghề y không chỉ lợi ích cho mình mà có thể giúp người đời, nên ông quyết chí học thuốc.

Ở Hương Sơn, ông làm nhà cạnh rừng đặt tên hiệu “Hải Thượng Lãn ông”. Hải Thượng là hai chữ đầu của tỉnh Hải Dương và phủ Thượng Hồng quê cha và cũng là xã Bầu Thượng quê mẹ. “Lãn ông” nghĩa là “ông lười”, ngụ ý lười biếng, chán ghét công danh, tự giải phóng mình khỏi sự ràng buộc của danh lợi, của quyền thế, tự do nghiên cứu y học, thực hiện chí hướng mà mình yêu thích gắn bó.

Mùa thu năm Bính Tý (1754), Lê Hữu Trác ra kinh đô mong tìm thầy để học thêm vì ông thấy y lý mênh mông nhưng không gặp được thầy giỏi, ông đành bỏ tiền mua một số phương thuốc gia truyền, trở về Hương Sơn “từ khước sự giao du, đóng cửa để đọc sách” (Tựa “Tâm lĩnh”), vừa học tập và chữa bệnh. Mười năm sau tiếng tăm của ông đã nổi ở vùng Hoan Châu.

Sau mấy chục năm tận tụy với nghề nghiệp, Hải Thượng Lãn ông đã nghiên cứu rất sâu lý luận Trung y qua các sách kinh điển: Nội kinh, Nam kinh, Thương hàn, Kim quỹ; tìm hiểu nền y học cổ truyền của dân tộc; kết hợp với thực tế chữa bệnh phong phú của mình, ông hệ thống hóa tinh hoa của lý luận Đông y cùng với những sáng tạo đặc biệt qua việc áp dụng lý luận cổ điển vào điều kiện Việt Nam, đúc kết nền y học cổ truyền của dân tộc. Sau hơn chục năm viết nên bộ “Y tôn tâm lĩnh” gồm 28 tập, 66 quyển bao gồm đủ các mặt về y học: Y đức, Y lý, Y thuật, Dược, Di dưỡng. Phần quan trọng nữa của bộ sách phản ảnh sự nghiệp văn học và tư tưởng của Hải Thượng Lãn ông.

Lên kinh
Ngày 12 tháng giêng năm Cảnh Hưng 43 (1782), ông nhận được lệnh chúa triệu về kinh. Lúc này ông đã 62 tuổi, sức yếu lại quyết chí xa lánh công danh, nhưng do theo đuổi nghiệp y đã mấy chục năm mà bộ “Tâm lĩnh” chưa in được, “không dám truyền thụ riêng ai, chỉ muốn đem ra công bố cho mọi người cùng biết, nhưng việc thì nặng sức lại mỏng, khó mà làm được” (“Thượng kinh ký sự”), ông hy vọng lần đi ra kinh đô có thể thực hiện việc in bộ sách. Vì vậy ông nhận chiếu chỉ của chúa Trịnh, từ giã gia đình, học trò rời Hương Sơn lên đường.

Ra kinh vào phủ chúa xem mạch và kê đơn cho thế tử Trịnh Cán, ông được Trịnh Sâm khen “hiểu sâu y lý” ban thưởng cho ông 20 xuất lính hầu, và bổng lộc ngang với chức quan kiểm soát bộ Hộ để giữ ông lại. Nhưng ông giả ốm không vào chầu, sau lại viện cớ tuổi già mắt hoa, tai điếc thường ốm yếu để được trọ ở ngoài. Bọn ngự y ghen tỵ với Lãn ông không chịu chữa theo đơn của ông, nên thế tử không khỏi, ông biết thế nhưng không hề thắc mắc với bọn thầy thuốc thiếu lương tâm này, mặt nữa ông không thật nhiệt tình chữa, kết quả để sớm thoát khỏi vòng cương tỏa của quyền thần, danh lợi.

Thời gian ở kinh đô, ông nhiều lần xin về thăm cố hương Hải Dương, nhưng mãi đến tháng 9 năm 1782, sau chúa Trịnh mới cho phép ông về. Không lâu sau, ông lại có lệnh triệu về kinh vì Trịnh Sâm ốm nặng. Về kinh ông chữa cho Trịnh Sâm khỏi và cũng miễn cưỡng chữa tiếp cho Trịnh Cán. Trịnh Sâm lại trọng thưởng cho ông. Ông bắt buộc phải nhận nhưng bụng nghĩ: “Mình tuy không phải đã bỏ quên việc ẩn cư, nhưng nay hãy tạm nhận phần thưởng rồi sau vứt đi cũng được” (“Thượng kinh ký sự”).

Sau khi Trịnh Sâm chết vì bệnh lâu ngày sức yếu, Trịnh Cán lên thay, nhưng Trịnh Cán cũng ốm dai dẳng nên “khí lực khô kiệt”, khó lòng khỏe được. Do nóng lòng trở về Hương Sơn, nhân có người tiến cử một lương y mới, Lê Hữu Trác liền lấy cớ người nhà ốm nặng rời kinh. Ngày 2 tháng 11 (năm 1782) Lãn ông về đến Hương Sơn.

Sự nghiệp cuối đời
Năm 1783 ông viết xong tập “Thượng kinh ký sự” bằng chữ Hán tả quang cảnh ở kinh đô, cuộc sống xa hoa trong phủ chúa Trịnh và quyền uy, thế lực của nhà chúa – những điều Lê Hữu Trác mắt thấy tai nghe trong chuyến đi từ Hương Sơn ra Thăng Long chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán và chúa Trịnh Sâm. Tập ký ấy là một tác phẩm văn học vô cùng quý giá. Mặc dầu tuổi già, công việc lại nhiều: chữa bệnh, dạy học, nhưng ông vẫn tiếp tục chỉnh lý, bổ sung, viết thêm (tập Vân khí bí điển, năm 1786) để hoàn chỉnh bộ “Tâm lĩnh”. Hải Thượng Lãn ông Lê Hữu Trác không chỉ là danh y có cống hiến to lớn cho nền y học dân tộc, ông còn là một nhà văn, nhà thơ, nhà tư tưởng lớn của thời đại.

Ông qua đời vào ngày rằm tháng giêng năm Tân Hợi (1791) tại Bầu Thượng, (nay là xã Sơn Quang, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh), thọ 71 tuổi. Mộ ông nay còn nằm ở khe nước cạn chân núi Minh Từ thuộc xã Sơn Trung, huyện Hương Sơn.

Lê Hữu Trác là đại danh y có đóng góp lớn cho nền y học dân tộc Việt Nam, trong đó có thuốc Nam, kế thừa xuất sắc sự nghiệp “Nam dược trị Nam nhân” của Tuệ Tĩnh thiền sư. Ông để lại nhiều tác phẩm lớn như Hải Thượng y tông tâm lĩnh gồm 28 tập, 66 quyển chắt lọc tinh hoa của y học cổ truyền, được đánh là công trình y học xuất sắc nhất trong thời trung đại Việt Nam và các cuốn Lĩnh Nam bản thảo, Thượng kinh ký sự không chỉ có giá trị về y học mà còn có giá trị văn học, lịch sử, triết học.

Bài viết Hải Thượng Lãn Ông đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Lê Quý Đôn, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh ngày 2/8/1726, trong một gia đình khoa bảng; cha là tiến sĩ Lê Trọng Thứ, quê tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam Hạ, nay là thôn Phú Hiếu, xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Ngay từ nhỏ ông đã nổi tiếng thông minh, chăm học. Năm 14 tuổi, Lê Quý Đôn theo cha lên học ở kinh đô Thăng Long. Lúc ấy cậu bé 14 tuổi đã học xong toàn bộ sách kinh, sử của Nho gia. 18 tuổi, Lê Quý Đôn thi Hương đỗ Giải nguyên. 27 tuổi đỗ Hội nguyên, rồi đỗ Đình Nguyên Bảng nhãn. Sau khi đã đỗ đạt, Lê Quý Đôn được bổ làm quan và từng giữ nhiều chức vụ quan trọng của triều Lê – Trịnh, như: Hàn lâm thừa chỉ sung Toản tu quốc sử quán (năm 1754), Hàn lâm viện thị giảng (năm 1757), Đốc đồng xứ Kinh Bắc (năm 1764), Thị thư kiêm Tư nghiệp Quốc tử Giám (năm 1767), Tán lý quân vụ, Thị phó đô ngự sử (năm 1768), Công bộ hữu thị lang (năm 1769), Bồi tụng (Phó thủ tướng) (năm 1773), Lại bộ tả thị lang kiêm Tổng tài quốc sử quán (năm 1775), Hiệp trấn tham tán quân cơ Trấn phủ Thuận Hóa (năm 1776), Hiệp trấn Nghệ An (năm 1783), Công bộ thượng thư (năm 1784)… Lê Quý Đôn mất ngày 1/5/1784 tại quê mẹ, làng Nguyên Xá, huyện Duy Tiên (nay thuộc Hà Nam). Thi hài ông được đưa về mai táng ở quê nhà.

Tác phẩm của Lê Quý Đôn có thế kể đến như: Bắc sứ thông lục, Vân đài loại ngữ, Quần thư khảo biện, Toàn Việt thi lục…Phủ biên tạp lục, là tập bút ký của Lê Quý Đôn viết về Đàng Trong, nhất là xứ Thuận và xứ Quảng từ thế kỷ XVIII trở về trước. Năm 1776, Lê Quý Đôn giữ chức Hiệp trấn tham tán quân cơ ở Thuận Hoá. Trong sáu tháng ở đây, ông đã ghi chép lại tất cả những điều mắt thấy tai nghe và tập bút ký này được đặt tên là Phủ biên tạp lục. Tác phẩm giới thiệu về tình hình núi sông, thành quách, phong thổ, nhân vật của xứ Thuận Hoá và cho chúng ta biết danh số các phủ huyện, tổng, xã, thôn của xứ Thuận và xứ Quảng lúc đó.

Phủ biên tạp lục cung cấp nhiều tài liệu về chế độ ruộng đất, thuế khoá, chế độ trưng bình, binh chế của xã hội Đàng Trong từ thế kỷ XVIII trở về trước. Tác phẩm được chia làm 6 phần (tức là 6 quyển). Quyển I. Sự tích khai thiết khôi phục hai xứ Thuận Hoá và Quảng Nam. Danh số phủ, huyện, tổng, xã, thôn, trang trại hai xứ Thuận Hoá và Quảng Nam. Quyển II. Hình thế núi sông, thành luỹ, trị sở, đường sá, bến đò, nhà trạm hai xứ Thuận Hoá và Quảng Nam. Quyển III. Số ngạch công tư điền trang và hoa châu, lệ cũ và tổng số thóc gạo trưng thu ở hai xứ Thuận Hoá và Quảng Nam; Lệ cũ và quan thuộc chức thủ các ty trấn dinh và về thi cử ở hai xứ Thuận Hoá và Quảng Nam; Lệ cũ và tổng số về số ngạch nhân đinh, duyệt tuyển các hạng, kén chọn lĩnh hạng, chia đặt quân hiệu ở hai xứ Thuận Hoá và Quảng Nam. Quyển IV. Lệ thuế đầu nguồn, tuần tu, đầm, hồ, chợ đò, thuế vàng bạc đồng sắt, và lệ vận tải ở hai xứ Thuận Hoá và Quảng Nam. Quyển V. Nhân tài, thơ văn. Quyển VI. Vật sản, phong tục

Đây là tác phẩm có giá trị của Lê Quý Đôn, là tài liệu quý cho các nhà nghiên cứu sử học, kinh tế học, địa lý học, dân tộc học…
Lê Quí Đôn viết về cảnh trao đổi hàng hóa ở Hội An: “ Thuyền từ Sơn Nam về chỉ mua được một thứ củ nâu, từ Thuận Hóa về chỉ mua được hồ tiêu, còn từ Quảng Nam (Hội An về thì mua hàng hóa không thứ gì mà không có. Phàm hóa vật sản xuất ở các phủ Thăng Hoa, Điện Bàn, Quảng Ngãi, Qui Nhơn, Bình Khang và Nha trang, đường thủy bộ, đi thuyền đi ngựa đều hội tụ ở Phố Hội An. Trước đây hàng hóa nhiều lắm, dù một trăm chiếc tàu to chở một lúc cũng không hết”

Về xứ Mô Xoài nay thuộc tỉnh Bà Rịa -Vũng Tàu ông viết: ”Đời trước lập Gia Định, tất trước mở xứ Đông Nai, để cho quân dân hoàn tụ, rồi mới mở xứ Sài Gòn… Nay đất cũ tự Mỗi Soài đến Sài Gòn đường đi hai ngày… Phủ Gia Định, đất Đồng Nai, từ các biển Cần Giờ, Soài Lạp, cửa Đại, Cửa Tiểu, toàn là rừng rậm hàng mấy nghìn dặm, họ Nguyễn chiêu mộ những dân có vật lực ở xứ Quảng Nam, các phủ Điện bàn, Quảng Ngãi, Qui Nhơn cho dời tới đây, phát chặt mở mang, hết thảy đều bằng phẳng, đất nước màu mỡ, cho dân tự chiếm, trồng cau, làm nhà cửa…Đất ấy nhiều ngòi lạch, đường nước như mắc cửi, không tiện đi bộ. Người buôn chở thuyền lớn thì tất đèo theo xuồng nhỏ để thông đi các kênh. Từ cửa biển đến đầu nguồn đi 6,7 ngày hết thảy là đồng, nhìn bát ngát, ruộng phẳng như thế đấy rất hợp trồng lúa, lúa nếp, lúa tẻ đều trắng dẻo.”

Lê Quý Đôn – nhà bác học lớn nhất Việt Nam dưới thời phong kiến thế kỷ XVIII, là tấm gương sáng về lao động học thuật cho các thế hệ hôm nay và mai sau, là một nho sĩ yêu nước luôn mang trong mình những hoài bão lớn lao, ông khao khát đưa xã hội Lê – Trịnh đến thái bình thịnh trị, mang lại cuộc sống bình an cho nhân dân. Khác với những nho sĩ đương thời, ngoài sự ham hiểu biết và đam mê đọc sách, ông đi nhiều và hiểu nhiều, luôn suy ngẫm đến cùng những sự vật hiện tượng diễn ra xung quanh và ghi chép lại tất cả những điều mắt thấy tai nghe. Đặc biệt những ghi chép của Lê Quí Đôn về chuyến đi vào những năm 1776 về mảnh đất miền trung và Nam bộ…(trước đó Chưởng Cơ Nguyễn Hữu Cảnh đã kinh lược xong hơn 100 năm) hết sức chi tiết, cụ thể nhưng thật sinh động, khái quát, khách quan…mà các thế hệ sau này là những lưu dân người Việt ưa mạo hiểm, khao khát tìm đến miền đất mới đã vào phía nam tiếp tục khai phá ruộng đất, mở làng mở ấp…

Nguyễn Duyên Tâm

Email: duyentam@gmail.com

(Nguồn: Queluathaibình.com)

Bài viết Lê Quí Đôn đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Từ thuở nhỏ, Thận Ngôn đã được cha dạy cho điển lễ thi thư, hơn nữa lại xuất thân trong một gia đình lễ giáo  thi thư nên ông học và tiếp thu tri thức rất nhanh^[4]. Khi thi trúng tú tài được cha gửi đi đến học với Cử nhân Đỗ Dưỡng Hiên ở làng Nghĩa Sơn, một danh Nho đức cao vọng trọng, để học tập^[5], được thầy khen ngợi là người thông minh, đức độ, cho ở lại nhà ăn học và gả cho ông người con gái thứ hai. Việc học hành tiến tới hàng ngày, ít người bì kịp. Khoa thi  năm Mậu Ngọ (1858) đời vua Tự Đức ông lại thi trúng tú tài. Tiếp ba năm dùi mài kinh sử, khoa thi năm Tân Dậu đời vua Tự Đức thứ 14 (1861) ông thi đỗ Cử nhân. Một năm sau đi thi Hội ở Huế, vì giúp người bạn họ Trần ở Sơn Tây nên nộp bài chậm bị để ra ngoài hạn. Sau đó được bổ làm Giáo thụ phủ Trùng Khánh tỉnh Cao Bằng. Không lâu bị bệnh được quan Án sát Ngự sử Võ Trọng Bình^[6] đến thăm và cho về dưỡng bệnh. Sau đó lại bổ thụ cho nhận chức Giáo thụ phủ Quảng Hoá. Tháng giêng năm sau ông lên nhận chức, đến ngày 23 tháng 5 thì bị bệnh nặng mất ở nơi làm quan, thọ 63 tuổi, được truy tặng Hàn Lâm viện kiểm thảo, ban cho tên thuỵ là Cung Doãn.

 Lê Thận Ngôn là một danh nho nổi tiếng, đức độ, nhân từ, luôn có chí khí cất nhắc người tiệm tiến, giúp đỡ kẻ khốn cùng. Ông còn là người thầy dậy dỗ nhiều môn đồ sau này thành đạt như: Tri phủ Lê Huy Lương người làng Vĩnh Trị, Tri huyện Đỗ Xuân Đỉnh người làng Nghĩa Sơn, Tri phủ Nguyễn Huy Dĩnh người cùng làng…vv. Trong tập sách “Hành trạng lược truyện” tại dòng họ còn ghi sự việc khi ông lên nhận chức giáo thụ phủ Quảng Hoá các môn đồ ở quê đi theo lên phố Ráng học ông có đến hàng trăm người. Lúc bấy giờ tại làng Đông Biện tức làng Bồng Trung thuộc địa hạt Quảng Hoá có ông Tống Duy Tân cũng đến xin theo học, được ông dạy thành tài sau thi đỗ đầu xứ. Ông còn bỏ tiền giúp đỡ học trò nghèo, việc ông làm đã làm động lòng đến quan Tri phủ Quảng Hoá là Mai Xuân Tín^[7]  cũng bỏ tiền  lương bổng của mình vào việc giúp đỡ học trò nghèo.

Với cha mẹ, ông luôn là người có hiếu, một lòng kính thầy. Cụ Dưỡng Hiên là thầy dạy đồng thời là bố vợ của ông, tính tình rất nghiêm, ít người dám đến gần thế mà ông ở cùng thầy hơn 10 năm. Những tác phẩm của người thầy ông đều biên tập lại, nghĩ rằng công ơn dậy dỗ kèm cặp sâu đậm của thầy, đâu có so được với những học trò bình thường khác. Sau khi cụ Dưỡng Hiên mất, vì gia đình không có con trai, tất cả mọi việc ma chay chôn cất ông đều đứng ra lo liệu, sau đó treo ấn quan xin về nhà cư tang bố vợ 3 năm. Trong làng trong xã hãy nhắc đến chuyện dâu rể đều lấy ông làm gương sáng cho mọi người.

Đối với anh em,  ông rất mực thương yêu. Người em ruột là Kính Thúc, khi cha mất hãy còn nhỏ, ông thay cha răn dạy người em, nhờ vậy mà người em đậu được Tú tài. Trong họ tộc lúc đó có người cháu là Lỗ Bảo (Lê Huy Phan), ở Thọ Vực, nhà rất nghèo lại mồ côi cha. Ông đưa về Cát Xuyên dạy dỗ sau này thi đỗ Cử nhân cùng khoa với ông, làm quan đến chức Viên ngoại lang Ngự sử đài^[8].

Với bạn bè thì tỏ ra khoan dung, giúp đỡ, có một lần nhà người bạn học là  Nguyễn Huy Giới  ở Cát Xuyên bị nạn cháy nhà, ông có đến hỏi thăm, sau đó lại viết thư mừng, mừng rằng bao nhiêu thứ rác rưởi, rắc rối trong nhà đã được thần lửa thiêu đi hết, quét sạch những lo toan vụn vặt để cho tâm trí dồn vào việc hay, việc lớn, việc nên. Việc phải thế thì hoả hoạn đâu phải hoạn nạn, nên mừng đáng chúc tụng lắm chứ. Nhờ đó mà sau này ông Huy Giới thi đỗ Tú tài.

Đối với dân làng và mọi người, ông luôn giáo dục cách giữ mực thước ngay thẳng, không hề bị bẻ cong mà lại càng không bị khuất phục theo bè, theo đảng. Luôn vui vẻ, thân ái, luôn sẳn lòng giúp đỡ ai đó gặp lúc nhỡ nhàng. Trận lụt năm Đinh Mão (1867), làng xóm rất nhiều nhà bị trôi dạt, thế mà ông lại chèo một chuyến thuyền nhỏ đến từng nhà ôn tồn thăm hỏi. Khi gặp cảnh đói rét khốn cùng, ông bỏ tiền hoặc đi vay nhà giàu chu cấp cho họ. Cuốn “Hành trạng lược truyện” hiện lưu giữ tại dòng họ có ghi: Khi ông đang làm quan ở phủ, có gia đình ông Đội người Huế nhà chỉ có 2 vợ chồng và 1 con nhỏ, không may ốm nặng, ông đã chăm nom thuốc thang, giúp đỡ tiền của, nhưng không qua khỏi được, ông lo ma chay chu đáo. Khi hạ huyệt ông đứng trông nom đợi cho chôn cất mồ mả chu đáo, gọn gàng rồi mới ra về, ai thấy thế cũng khen ông là người ăn ở thuỷ chung, tĩnh nghĩa.

Có thể nói cuộc đời của Cổ Dam tiên sinh Lê Thận Ngôn thật ngắn ngủi, mặc dù chức vị chưa cao, cống hiến chưa dài, nhưng những điều phúc thiện mà ông đã làm thật đáng trân trọng và lưu truyền. Hình ảnh của ông là tấm gương sáng chói phản chiếu, soi rọi cho mọi thế hệ con cháu mai sau tiếp nối.

LÊ VĂN  TOAN

Bài viết Lê Thận Ngôn (1834 – 1869) đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Trong gần 9 thế kỷ hình thành và phát triển của lịch sử khoa cử Việt Nam (1075-1918), triều Lý là triều đại đầu tiên thực hiện chọn hiền tài bằng khoa cử. Năm 1075, vua Lý Nhân Tông bắt đầu cho tuyển Minh kinh bác học (tức là những người học rộng, thông hiểu kinh thuật) và khoa thi Nho học tam trường, khai mở cho lịch sử khoa cử Việt Nam.

Theo sách cổ Danh tiết lục: Lê Văn Thịnh người làng Đông Cứu, huyện Gia Định (nay thuộc Gia Bình, Bắc Ninh), tính ham học. Bấy giờ (đầu triều Lý) chưa có khoa cử, dầu ai thông minh, lanh sáng đến đâu cũng phải do đường Phật giáo mà được lựa chọn đề bạt; riêng có Lê Văn Thịnh chăm đọc sách. Khoa thi năm 1075, lấy đỗ hơn 10 người, Văn Thịnh là người đỗ đầu. Ông là người khai khoa cho nền giáo dục khoa cử Nho học Việt Nam và cũng là mở đầu chính thức cho việc lựa chọn người đỗ Đại khoa vào tham gia chính quyền phong kiến.

Sau khi đỗ đại khoa, Lê Văn Thịnh “được lựa vào hầu vua học tập”. Đây là một trọng trách và cũng là một đặc ân mà vương triều Lý dành cho một trí thức Nho học vừa trúng tuyển, đồng thời, cũng là trường hợp hiếm thấy trong lịch sử trung đại Việt Nam. Công việc truyền đạt kiến thức cho đương kim hoàng đế, thường thuộc về chức trách của các vị đại thần nguyên lão, đạo cao đức trọng, có kiến thức quảng bác, được sự tín nhiệm cao của triều thần và kinh nghiệm sâu sắc trên chính trường. Lựa chọn Lê Văn Thịnh là một người giỏi cả Phật giáo lẫn Nho giáo, nhưng còn trẻ tuổi vào đảm đương “hầu vua học” là bước đột phá trong chính sách trọng dụng người tài của vương triều Lý. Như vậy, triều Lý cho tổ chức khoa thi đầu tiên không chỉ để chọn lấy những người tài có kiến thức, nhằm bổ sung, tăng cường cho đội ngũ quan chức của triều đình, mà còn cần tuyển lấy cả những người có trình độ học vấn cao về Nho học, để giúp vua nâng cao học vấn trong việc “trị quốc, bình thiên hạ”. Thông qua việc mở khoa thi Nho học, triều Lý hy vọng đạt được mục đích “nhất tiễn song điêu” (một phát tên, bắn được hai con chim).

Trong thời gian thường xuyên được hầu cận nhà vua học tập, đại khoa Lê Văn Thịnh đã góp phần rất quan trọng vào việc truyền bá tư tưởng Nho giáo tới tầng lớp quý tộc nhà Lý-những người đứng đầu quốc gia Đại Việt ở thế kỷ XI-XIII, vốn rất sùng mộ Phật giáo.

Ngoài việc giảng giải kiến thức Nho học cho nhà vua, Lê Văn Thịnh còn đảm nhiệm nhiều chức vụ trọng yếu khác trên lĩnh vực quân sự, ngoại giao của triều Lý.

Những năm 70 của thế kỷ XI là thời kỳ căng thẳng, đụng độ quyết liệt giữa triều Lý và triều Tống. Sử sách ghi lại: “Trước đây, bọn Quách Quỳ sang xâm lấn, các châu Quảng Nguyên đều mất về tay nhà Tống, Tống đổi Quảng Nguyên làm Thuận Châu sai quan sang cai trị”. Sau đó, do sự đấu tranh mạnh mẽ trên mặt trận ngoại giao và hơn nữa gặp phải sự phản kháng dữ dội của đồng bào các dân tộc, khiến cho số quân Tống tạm đóng tại các vùng biên cương phía Bắc “ăn không ngon, ngủ không yên”, triều đình Tống buộc phải rút quân và trả lại cho triều Lý. Quốc sử nước ta chép: “… Hằng năm, trong số ba nghìn lính thú (phía Tống), chết đến năm, sáu phần mười. Kịp khi ta trả tù binh ba châu cho Tống, thì vua Tống nói: “Thuận Châu (tức Quảng Nguyên, Cao Bằng), là nơi lam chướng, dẫu được cũng không lợi gì, há lại nên dồn quân lính vào chỗ chết ư?”, bèn trả lại cho ta”. Chính việc Tống Nhân Tông phải lệnh cho triều thần trao trả vùng đất Quảng Nguyên, đã bị người đời Tống chế nhạo bằng câu thơ:

“Nhân tham Giao Chỉ tượng,
Khước thất Quảng Nguyên kim”

Nghĩa là: Vì tham voi của Giao Chỉ, nên đã mất đi vàng ở Quảng Nguyên.

Tuy vậy, cuộc đấu tranh giữa triều Lý với nhà Tống đòi trả lại những vùng đất còn bị xâm chiếm vẫn tiếp tục diễn ra vô cùng khó khăn, phức tạp. Năm Giáp Tý (1084), triều đình nhà Lý đã cử Lê Văn Thịnh với cương vị là Binh bộ Thị lang sang Quảng Tây nước Tống, để hội bàn với Tuần kiểm ty nhà Tống là Thành Trác giải quyết việc tranh chấp đất đai vùng biên. Nhằm mục đích quan trọng là giành lại lãnh thổ đã bị xâm chiếm cho đất nước, cho nên Lê Văn Thịnh thực hiện phương châm ngoại giao hết sức mềm dẻo, từ tốn theo cách “chỉ lấy lý lẽ mà giải thích”. Thái độ của Chánh sứ Lê Văn Thịnh khiến vua Tống phải nể phục và khen ông là người “biết cung kính, biết lẽ phải”. Trên thực tế, vị Chánh sứ của Đại Việt cũng rất kiên quyết và dứt khoát trong khi tranh luận đòi đất. Thư tịch triều Tống đã chép câu trả lời thể hiện quan điểm cứng rắn của ông: “Đất thì có chủ, các viên coi giữ mang nộp, thì đất ấy thành vật ăn trộm của chủ. Sự chủ giao cho mà tự lấy trộm đã không tha thứ được, mà trộm của hay tàng trữ thì pháp luật cũng không cho phép. Huống chi nay, chúng lại mang đất trộm dâng, để làm nhơ bẩn sổ sách của nhà vua (triều Tống)”. Cho nên, Tống Thần Tông đành phải “bèn hạ chiếu trả lại cho ta 6 huyện Bảo Lạc và 6 động Túc Tang”.

Trong chuyến ngoại giao năm 1084, không chỉ hoàn thành xuất sắc trọng trách của triều đình giao phó: Giành lại nhiều vùng đất biên cương phía Bắc, mà bản thân Lê Văn Thịnh còn được vua Tống ban phong chức Long đồ các Đãi chế. Việc phong chức cho một vị Chánh sứ xuất thân từ khoa bảng như Lê Văn Thịnh, càng chứng tỏ rõ sự công nhận và nể phục của triều đình phong kiến Trung Hoa đối với trí thức Nho học Việt Nam thời Lý.

Trong công cuộc giữ vững chủ quyền lãnh thổ, bảo đảm an ninh quốc gia trên vùng biên cương phía Bắc của triều Lý vào thế kỷ XI-XIII, chúng ta không thể không nhắc đến những cống hiến xuất sắc của Binh bộ Thị lang Lê Văn Thịnh-vị đại khoa đầu tiên của Việt Nam trong lần xuất ngoại đàm phán năm 1084.

Bài viết Tài trí đòi lại đất của đại khoa Lê Văn Thịnh đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.