Trong tâm thế đó, nhóm các nhà nghiên cứu của Viện Nhân học Văn hóa do PGS.TS Đỗ Lai Thúy làm Viện trưởng đã rất phấn chấn và tâm huyết trong quá trình thực hiện Hội thảo khoa học về “Thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và tộc tích họ Lê trong dòng chảy lịch sử thời hậu Hùng Vương”. Đây cũng là một trong những hoạt động lớn của Viện Nhân học Văn hóa trong năm 2026.
Từ các nguồn tư liệu đáng tin cậy, chúng ta có thể khẳng định, thời đại Hùng Vương (đã tồn tại 2.139 năm), đã để lại một di sản cực kỳ to lớn, đã xây dựng, phát triển nhà nước hùng cường, nhân dân ấm no, hạnh phúc, xã hội có nền văn minh sông Hồng cổ đại. Đây chính là nền tảng khoa học quan trọng để các triều đại sau tiếp nối, phát huy và phát triển, để chúng ta có được một đất nước Việt Nam với vị thế và tầm vóc hôm nay. Chứng kiến toàn bộ di vật – vật chứng của thời đại Hùng vương, Giáo sư, viện sĩ Phạm Huy Thông có bài viết: “Chứng minh thời Hùng Vương là có thật”. Ông khẳng định: “Lòng nhân dân ta trước sau tưởng nhớ Tổ tiên, đó là một điều khẳng định. Chủ nghĩa Mác-Lê nin hiểu rằng chẳng phải tình cờ mà văn nghệ dân gian, sử thi, thần thoại nhiều khi phản ánh thực tế lịch sử trung thành hơn bộ sử đường bệ của những triều đại tôn nghiêm”.
Sự khẳng định của Giáo sư, Viện sĩ Phạm Huy Thông cùng với giới trí thức, các nhà nghiên cứu khoa học lịch sử qua các Hội thảo về thời đại Hùng Vương là tiền đề để các thế hệ sau, trong đó có các nhà nghiên cứu hôm nay của Viện Nhân học Văn hóa tự tin khi thực hiện các nghiên cứu phục vụ Hội thảo khoa học về “Thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và tộc tích họ Lê trong dòng chảy lịch sử thời hậu Hùng Vương”.

Cổ lôi ngọc phả truyền thư có ghi: “Mười tám Hùng Vương quốc chủ táng tại 9 Miếu, trăm bộ Hùng Vương cùng an táng tại Đông Thụ, nơi Mộ Đế khu Văn Nội”. Ngọc phả triều Hùng tổng hợp thành một tên gọi: “Đống xã đại vương” (có sơ đồ các kinh đô cổ và sơ đồ trung tâm kinh đô Phong Châu cổ, có chỉ dẫn 9 miếu bên cạnh chư vị tiền nhân tiên hiền dân tộc). Các nguồn sử liệu đều đã khẳng định 18 đời vua Hùng Vương thể chế nhà nước đã hình thành và hoạt động hiệu quả, thống nhất với 15 bộ chịu sự quản lý của chính quyền trung ương với các tên địa danh cụ thể: Giao Chỉ, Chu Diên, Vũ Ninh, Phúc Lộc, Việt Thường, Ninh Hải, Dương Tuyền, Lục Hải, Vũ Định, Hoài Hoan, Cửu Chân, Bình Văn, Tân Hưng, Cửu Đức. Điều này là một nền tảng khoa học quan trọng trong nghiên cứu và khẳng định những giá trị căn cốt của thời đại Hùng Vương – Hậu Hùng Vương sau này.
Thời đại Hùng Vương với việc thống nhất 15 bộ hùng cường, liên kết chặt chẽ các miền từ vùng núi cao hiểm trở, đồi gò trung du, đồng bằng châu thổ ra các cửa biển không nước nào dám xâm lược nên tên chữ Hùng Vương cũng là tỏ rõ sức mạnh, sự thịnh trị của vương triều. Kinh đô Phong Châu cổ nơi đóng đô của triều đại Hùng Vương có 9 con suối (Kim Khê, Cẩm Khê, Thanh Giang, Tương Giang, Vọng Khê, Phong Khê, Đào Nguyên, Bạch Hạc, Hát Giang); đầu mỗi con suối có gò đất cao – Đầu Rồng (gọi là thế đất Cửu Long ở Tổng Thắng Lãm); các Vua đứng đầu 18 thời đại Hùng Vương được an táng ở đây, nơi 9 đầu rồng và nhân dân dựng Miếu để thờ cúng. 19 Miếu được tôn xưng là tòa Cửu Long. Từ những địa danh lịch sử đã trở thành quen thuộc, thời đại Hùng Vương cách đây hàng nghìn năm vẫn luôn thân gần, gắn bó với mỗi người dân làng xã từ phong tục tập quán, thờ cúng tổ tiên, sinh hoạt cộng đồng, lễ hội các vùng đất và nhất là ngày giỗ Tổ Hùng Vương đã đi vào cao dao, tục ngữ:
Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba
Kế tiếp thời đại Hùng Vương là thời đại Hậu Hùng Vương với những thăng trầm, biến động dữ dội của lịch sử, là một trong những bước ngoặt bi tráng với những nhân vật lịch sử còn nhiều khuất khúc rất cần được làm rõ. Vấn đề các vị hoàng thân quốc thích, các tướng lĩnh trụ cột thời đại Hậu Hùng Vương trong bối cảnh thời đại thời cuộc của mình càng rất cần minh định trên tinh thần khoa học lịch sử. Có hay không thời Hậu Hùng Vương? Tại sao các thần tích, thần phả, sắc phong các triều đại sau này đều hướng tới các vị nhân thần có công đánh giặc thời Hậu Hùng Vương trong đó có Quan Chàng Lê Hùng Ánh tại đền Hạ Mạo (tổng Hạ Mạo, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ cũ) đến nay vẫn còn được lưu giữ khá đầy đủ và đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia. Vấn đề bách tính thị tộc trong thời đại Hùng Vương và Hậu Hùng Vương trong đó có dòng họ Lê – một thị tộc lớn có công với nước mà tiêu biểu là Quan Chàng Lê Hùng Ánh đã tiếp nối tinh thần và quốc thống Hùng Vương, tự xưng là Hậu Hùng Vương với sự nghiệp cùng với nhân dân đánh giặc, nêu tấm gương trung trinh, kiên cường, bất khuất, thể hiện rõ bản lĩnh của dòng giống Hồng Bàng – Lạc Việt đến hôm nay.
Thần tích đền Hạ Mạo ghi rõ: “Xưa Hùng Vương đời thứ 17 là Hùng Huy Vương sinh người con trai thứ tên là Hùng Ánh. Hùng Ánh thiên tư dũng lược, diện mạo lạ thường, thông minh nhanh hiểu biết, vượt trội hơn người anh. Hùng Huy Vương yêu quý muốn lập làm người nối ngôi. Chàng Ánh cố gắng nhường cho anh. Khi ấy phong tục còn chất phác. Các con vua đều gọi là quan chàng, cho nên có tên là quan Chàng Ánh. Đến khi Hùng Duệ Vương nối ngôi, phong Chàng Ánh làm Vương tử, ban cho họ Lê.
Khi giặc Thục đến xâm lăng, Chàng Ánh chỉ huy quân binh, có công chống Thục. Từ đó Chàng Ánh nắm quyền triều chính. Hùng Duệ Vương về sau trở nên biếng nhác, chìm đắm trong hoan lạc, không quan tâm đến chính sự, việc binh quốc gia buông lỏng. Chàng Ánh hết sức can ngăn nhưng Hùng Duệ Vương không nghe. Chán ngán, Chàng Ánh đi ra bộ ngoài, không muốn tham dự vào chính sự quốc gia. Sau giặc Thục lại sang đánh Hùng Duệ Vương, thế nước nhà Hùng mất. Chàng Ánh rất hận mới tự mình luyện binh tuyển tướng, cẩn thận giữ gìn cương giới, bèn tự xưng là Hậu Hùng Vương, không thần phục An Dương Vương. Xưng là nước Việt Tây, nay là Quảng Tây”.

Từ thần tích trên, cùng với các nguồn thư tịch cổ đáng tin cậy, chúng ta có thể khẳng định thời Hậu Hùng Vương với nhân vật Lê Hùng Ánh (con trai thứ của Hùng Huy Vương) người được chỉ định tộc tính (họ Lê) trước biến cố lịch sử mất nước, mất triều đại Hùng Vương đã quyết định kháng chiến chống nhà Thục, khơi lại quốc thống Hùng Vương, tự xưng (được nhân dân suy tôn) là Hậu Hùng Vương. Đây là một vấn đề lớn liên quan rất sâu sắc tới vấn đề triều đại Hùng Vương và sự kế tục của Hậu Hùng Vương trong dòng chảy lịch sử dân tộc rất cần được hậu thế nghiên cứu và làm rõ. Nhóm Nghiên cứu Di sản văn hóa Đền Miếu Việt với các tên tuổi Thích Tâm Hiệp, Nguyễn Đức Tố Lưu, Nguyễn Đức Tố Huân trong công trình Di sản Văn hóa Đình Đền Mạo Phổ, NXB Lao Động 2022 đã bước đầu làm rõ thân thế, cuộc đời và sự nghiệp của quan Chàng Lê Hùng Ánh thời Hậu Hùng Vương dựa trên bản khai thần tích thần sắc làng Hạ Mạo, tổng Hạ Mạo, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ năm 1938. Công trình trên có giá trị và ý nghĩa hết sức quan trọng trong Hội thảo khoa học về “Thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và tộc tich họ Lê trong dòng chảy lịch sử thời hậu Hùng Vương”. Đây cũng là nguồn tư liệu quan trọng mà các thành viên Viện Nhân học Văn hóa sử dụng trong quá trình viết tham luận và tham gia Hội thảo trên.
Nhân vật lịch sử Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương trong thần tích đền Hạ Mạo có nhiều điểm tương đồng và tiếp nối với ngọc phả về ngũ vị Đại vương ở Mạo Phổ đặt ra giả thiết việc biên chép và tổ chức thờ cúng của nhân dân Hạ Mạo, Mạo Phổ đều có chung nguồn gốc với các thông tin khá tương đồng, nhất là các ngọc phả về Tản Viên Sơn Thánh – một nhân vật lịch sử trọng yếu thời kỳ Hậu Hùng Vương.
Thần tích đền Hạ Mạo cũng chép rõ về người vợ của Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương là Đông Chu Quân với những huyền tích về việc hạ sinh các vương tử là Chàng Cả, Chàng Hai, Chàng Ba, Chàng Tư, Chàng Út tương ứng với khoảng thời gian nhà Thục (Thục Phán An Dương Vương) phát động chiến tranh với Hùng Duệ Vương và việc các con của Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương giúp vua đánh giặc là một lẽ tất nhiên. Từ nền tảng đó, có thể khẳng định, ngay từ những lần chống quân Thục đầu tiên của cha con Lê Hùng Ánh đến việc khi Hùng Duệ Vương thua trận, cha con Lê Hùng Ánh vẫn kiên cường đánh lại nhà Thục, tự xưng là Hậu Hùng Vương vừa nhất quán với tâm thế độc lập dân tộc của triều đại Hùng Vương trước đó, vừa thể hiện khí phách và bản lĩnh của tộc Hùng thị mà Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương vốn là dòng dõi của vua Hùng Nghị Vương thứ 17 có trách nhiệm khôi phục và gìn giữ, bảo vệ quốc thống Hùng thị.
Đến đây, chúng ta càng thấy sự liên thông giữa ngọc phả đền Mạo Phổ và thần tích đền Hạ Mạo tuy có một vài chỗ chưa đồng nhất song về đại cục đền là trong khung khổ các hậu duệ của Hùng Vương kiên cường đánh giặc Thục, nối nền quốc thống, cũng là tinh thần đánh giặc ngoại xâm không bao giờ bị dập tắt của dân tộc ta trong thời đại Hùng Vương – Hậu Hùng Vương.
Một số nhà nghiên cứu, học giả còn băn khoăn trước thần tích thần sắc chưa có sự đồng nhất tuyệt đối của đền Mạo Phổ và đền Hạ Mạo, nhất là các dấu mốc thời gian có sự chênh lệch, nhân vật lịch sử có mối quan hệ chống chéo, danh tính giặc ngoại xâm còn có chỗ khác nhau (giặc Thục, giặc Tần,…) cũng là lẽ thường bởi thời gian trị vì của mỗi vị Hùng Vương thường rất dài (như Hùng Nghị Vương ở ngôi 160 năm – theo Ngọc phả đền Mạo Phổ) đã có lúc tạo ra sự lẫn lộn về thời gian, sự xuất hiện đan xen của các thế hệ nhân vật lịch sử, thậm chí là danh tính giặc ngoại xâm mỗi khoảng thời gian đã khác nhau. Điều này xét đến cùng cũng là cần thiết trong minh định một cách khoa học với các nhân vật lịch sử mà ở đây là Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương.
Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương từ khi tự xưng độc lập đã có sự chính danh và thực hiện một loạt các hoạt động quân sự lớn để thể hiện sự độc lập đó. Trong công cuộc đối kháng với Thục Phán An Dương Vương, đã nhiều lúc Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương cùng các con trai liên thủ với các nước lân bang cùng cô lập và đánh giặc Thục đã cho thấy tầm nhìn của bậc đế vương trong chính danh đánh giặc. Các truyện kể trong thần tích đền Hạ Mạo đều đã nói rõ điều này. Đây cũng là biểu hiện sự độc lập rất mạnh mẽ của thời Hậu Hùng Vương.

Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương khi lâm chung đã truyền ngôi cho con út là Chàng Út Lôi Mao đã cho thấy sự linh hoạt và tính nhất quán trong việc truyền thừa quốc thống của thời đại Hùng Vương – Hậu Hùng Vương. Thần tích đền Hạ Mạo chép rằng: “Ngày 15 tháng 8 Hùng Vương băng hà, Chàng Út phát tang, kế vị, xưng là Việt Tây Út Ngọ Lôi Mao Đại vương”. Như vậy đã có sự kế tục, truyền ngôi trong thời Hậu Hùng Vương giữa Lê Hùng Ánh và con trai út là Chàng Út Lôi Mao – thế hệ thứ hai thời Hậu Hùng Vương.
Nhân vật Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương trong tiến trình lịch sử đã có một thân thế và sự nghiệp đặc biệt không chỉ thể hiện trong thần tích, thần sắc, truyền thuyết dân gian mà đã thể hiện trong các sắc phong đời sau (hiện đền Mạo Phổ và đền Hạ Mạo còn lưu giữ được 10 sắc phong) đã cho thấy tính chính danh và vị thế, vai trò lịch sử của nhân vật Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương đã rất sớm được các triều đại phong kiến khẳng định như một phần lịch sử không thể tách rời trong tiến trình lịch sử dân tộc Việt Nam. Điều này càng khiến thế hệ đi sau vững tin vào công việc nghiên cứu văn hóa lịch sử mà mình đang thực hiện.
Bác Hồ đã nói: “Dân ta phải biết sử ta – Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”, vậy nên học tập, làm theo Tư tưởng Hồ Chí Minh, chính là thực hiện được những căn dặn của Người mà Hội nghị ngày 27-7-2018, tại Hà Nội về “Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam vì sự phát triển bền vững” đã góp phần thấm nhuần, lan tỏa tinh thần đó. Ai ai cũng hiểu rằng phát triển bền vững phải chăm lo cái Gốc – cái Nền móng mà Di sản Văn hóa – Lịch sử chính là Nền – Móng cần “bảo vệ và phát huy giá trị”. Đây cũng chính là nền tảng quan trọng của các nhà nghiên cứu Viện Nhân học Văn hóa trong quá trình tham gia Hội thảo khoa học về “Thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và Dòng họ Lê trong dòng chảy lịch sử thời Hậu Hùng Vương”, đồng thời cũng là trách nhiệm và tâm huyết của mỗi cá nhân với văn hóa lịch sử dân tộc.
Nhân vật lịch sử Lê Hùng Ánh trong thời đại Hùng Vương – Hậu Hùng Vương trong nghiên cứu bước đầu của chúng tôi rất mong nhận được sự quan tâm, làm rõ, phản biện sâu sắc hơn nữa của giới nghiên cứu văn hóa lịch sử để từ đó chúng ta khẳng định được đúng vị thế, vai trò, thành tựu của nhân vật lịch sử Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương cũng là mong muốn của con cháu họ Lê trên toàn quốc, của nhân dân các cành nhánh con Lạc cháu Hồng.

                                                                                   Nhà văn Phùng Văn Khai
 Phó Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bách Việt Ngọc phả truyền thư
2. Cổ Lôi Ngọc phả truyền thư
3. Hùng Vương triều bách hệ cổ lục
4. Đại Việt sử ký toàn thư
5. Việt sử lược
6. Di sản Văn hóa Đình Đền Mạo Phổ, NXB Lao động 2022

Bài viết Nhân vật lịch sử Lê Hùng Ánh trong thời đại Hùng Vương – Hậu Hùng Vương đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Thánh mẫu Duyên Hòa và sự ra đời của các Quan Chàng
Theo ngọc phả làng Mạo Phổ: Thánh mẫu Duyên Hòa được xem là vợ của Hùng Vương thứ mười bảy. Một đêm bà mộng thấy chim phượng ngậm bút ngọc bay tới trong tiếng sấm vang rền, sau đó bà mang thai. Khi gần sinh nở, bà lại mơ thấy một lão tiên trao cho chiếc rọ đựng năm con cá chép hồng, bà chọn ba con. Sau đó bà sinh ra ba người con trai có tướng mạo khác thường, thông minh và tài trí. Ba người con lớn lên đã cùng Tản Viên Sơn Thánh giúp vua Hùng đánh giặc Thục, lập nhiều chiến công rồi hóa tại quê mẹ bên bờ sông Thao.
Trong thần tích, các vị được gọi chung là Bút – Lôi – Mao, một cách gọi mang nhiều ý nghĩa biểu tượng. Chim phượng trong giấc mộng của Thánh mẫu được xem là biểu tượng của dòng Tiên theo mẹ Âu Cơ lên núi. Còn tiếng sấm (Lôi) gợi liên tưởng đến quẻ Chấn trong Hậu thiên bát quái – tượng trưng cho phương Đông. Hình ảnh “bút” lại mang hàm nghĩa văn hóa, tri thức.
Những yếu tố biểu tượng này cho thấy câu chuyện sinh thành của các Quan Chàng không chỉ mang tính huyền thoại mà còn phản ánh những ký ức lịch sử và văn hóa sâu xa về nguồn gốc của cộng đồng Lạc Việt.

Quan Chàng Lê Hùng Ánh trong thần tích Hạ Mạo
Nếu ngọc phả Mạo Phổ nhấn mạnh yếu tố thần thoại thì thần tích họ Lê ở Hạ Mạo lại ghi chép theo hướng gần với gia phả của một dòng họ. Theo thần tích này, vào đời Hùng Vương thứ mười bảy có người con trai tên là Hùng Ánh, thiên tư dũng lược, diện mạo khác thường và nổi bật hơn người. Do phong tục thời bấy giờ các con vua đều gọi là “Quan Chàng”, nên ông được gọi là Quan Chàng Ánh.
Khi Hùng Duệ Vương nối ngôi, Chàng Ánh được phong làm vương tử và ban cho họ Lê. Việc ban họ gắn với phong đất và quyền thế tập, phản ánh một hình thức tổ chức xã hội mang tính “phong kiến” theo nghĩa nguyên thủy: Phong tước và kiến địa. Điều này cho thấy truyền thống hình thành các dòng họ lớn ở Việt Nam có thể đã xuất hiện rất sớm, ngay từ thời kỳ Hùng Vương theo ký ức dân gian.
Trong cuộc chiến chống giặc Thục, Chàng Ánh chỉ huy quân binh lập nhiều chiến công. Tuy nhiên sau khi nước Hùng suy yếu và rơi vào tay đối phương, ông không chấp nhận thần phục mà tiếp tục củng cố lực lượng, giữ vững cương giới. Cuối cùng, ông tự xưng Hậu Hùng Vương, lập quốc tại vùng Việt Tây, tương ứng với khu vực Quảng Tây ngày nay.
Theo cách hiểu từ thần tích, đây chính là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng từ nhà nước Văn Lang sang các thế lực mới ở khu vực Nam Việt. Đình Mạo Phổ vì thế được xem là một trong những nơi thờ cúng các vị danh tướng thời Hùng Vương mang họ Lê sớm nhất đã được UNESCO ghi nhận trong hồ sơ Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.
Nhân vật Lê Hùng Ánh vì thế được xem là một trong những thủ lĩnh họ Lê thời Hùng Vương được dân gian ghi nhận, thờ tự ở đình Hạ Mạo.

Quan hệ với Đông Chu và ý nghĩa biểu tượng Bút – Lôi – Mao
Thần tích Hạ Mạo còn cho biết vợ của Hùng Ánh là con gái của Đông Chu Quân. Trong bối cảnh lịch sử Trung Hoa cổ đại, sau khi nhà Chu suy yếu, đất nước bị chia thành Tây Chu và Đông Chu. Khi Tây Chu bị nước Tần tiêu diệt vào năm 256 trước công nguyên, vùng Đông Chu trở thành nơi cư trú của các quý tộc còn lại của triều đại này.
Việc Quan Chàng Lê Hùng Ánh kết hôn với con gái Đông Chu Quân có thể phản ánh mối quan hệ chính trị – văn hóa giữa vùng Lạc Việt với các thế lực ở phía bắc trong giai đoạn cuối thời Chiến Quốc. Trong cách giải thích biểu tượng, chim phượng hoàng – xuất hiện trong giấc mộng của Thánh mẫu Duyên Hòa – cũng là hình tượng gắn với sự khởi nghiệp của nhà Chu, khi Chu Văn Vương từng thấy chim phượng năm sắc đậu trên núi Kỳ Sơn.
Tên gọi Bút – Lôi – Mao vì thế có thể được hiểu như dấu ấn của dòng dõi Đông Chu. “Lôi” tượng trưng cho phương Đông, “Bút” tượng trưng cho văn hóa, còn “Mao” gợi hình ảnh lông chim – một họa tiết phổ biến trên trống đồng Đông Sơn và trên trang phục của các chiến binh cổ. Những hình ảnh này cho thấy sự giao thoa giữa yếu tố văn hóa bản địa với ảnh hưởng từ khu vực Hoa Hạ.

Vai trò của dòng họ Lê trong sự hình thành nước Nam Việt
Theo thần tích Hạ Mạo, Hùng Ánh có năm người con trai, được gọi theo thứ tự Chàng Cả, Chàng Hai, Chàng Ba, Chàng Tư và Chàng Út. Khi tướng nhà Tần là Triệu Đà tiến quân xuống phương Nam, Hùng Ánh đã cử Chàng Út dẫn ba nghìn quân trợ giúp. Nhờ sự phối hợp này, Triệu Đà đánh bại nhà Tần và lập nên chính quyền mới.
Sau khi lên ngôi, Triệu Đà vẫn để vùng Việt Tây do họ Lê cai quản. Chàng Út – người có công lớn – được kế vị, xưng là Việt Tây Út Ngọ Lôi Mao Đại vương, và được Triệu Vũ Đế phong vương.
Nếu đối chiếu với các ghi chép trong sử liệu Trung Hoa, nhân vật này có thể tương ứng với Triệu Văn Vương, người kế vị trong triều đại Nam Việt. Như vậy, thần tích Hạ Mạo đã đưa ra một cách giải thích khác về nguồn gốc của triều Triệu: Dòng họ này có quan hệ hôn nhân và chính trị với dòng họ Lê bản địa.
Theo cách hiểu này, nhà Triệu của nước Nam Việt không chỉ là một chính quyền từ phương Bắc xuống mà còn có sự hòa trộn với các thế lực bản địa Lạc Việt.

Biến cố Nam Việt và sự trở về của hậu duệ họ Lê
Thần tích tiếp tục kể rằng Chàng Út có con trai là Chàng Uyên, sau này lên ngôi xưng Minh Vương. Khi nhà Hán tiến quân đánh Nam Việt, Minh Vương thất thủ và tử trận. Con trưởng cùng mẹ cũng tử nạn, trong khi người con thứ là Hùng Hòa cõng thi thể cha chạy về vùng Phong Châu để an táng.
Sau ba năm tang lễ, ông cùng gia quyến định cư tại vùng Thượng Minh và lập nên các trang ấp mới. Để tránh phạm húy tên Minh Vương, vùng đất này sau đổi thành Hạ Mạo.
Câu chuyện này phản ánh ký ức dân gian về sự di cư của một nhóm quý tộc Nam Việt trở về đất tổ ở vùng trung du Bắc Bộ sau khi nhà nước Nam Việt sụp đổ trước nhà Hán. Họ mang theo truyền thống dòng họ và lập nên cộng đồng cư dân mới.
Tại đây, các hậu duệ họ Lê cùng bốn họ gia thần đã dựng đền thờ Thánh mẫu Duyên Hòa tại làng Mạo Phổ và lập đình thờ các vị tổ họ Lê ở Hạ Mạo. Truyền thống thờ phụng này được duy trì qua nhiều thế kỷ và trở thành một phần quan trọng của đời sống văn hóa địa phương.

Ý nghĩa lịch sử và văn hóa
Từ góc độ nghiên cứu lịch sử – văn hóa, các thần tích ở Mạo Phổ và Hạ Mạo mang nhiều giá trị đáng chú ý.
Trước hết, chúng cung cấp những thông tin dân gian về giai đoạn chuyển tiếp từ thời Hùng Vương sang thời kỳ Nam Việt – một giai đoạn vốn rất ít tư liệu trực tiếp. Dù mang yếu tố huyền thoại, những câu chuyện này vẫn phản ánh ký ức lịch sử của cộng đồng về các biến động lớn trong khu vực.
Thứ hai, thần tích cho thấy vai trò của các dòng họ lớn trong quá trình hình thành và tổ chức xã hội cổ đại. Việc ban họ, phong đất và truyền ngôi trong dòng họ Lê cổ là những dấu hiệu cho thấy hình thức quản lý lãnh thổ và quyền lực đã xuất hiện khá sớm.
Thứ ba, những truyền thuyết này thể hiện sự giao lưu và tương tác giữa các nền văn hóa trong khu vực, từ Lạc Việt, Đông Sơn đến các thế lực Đông Chu và Nam Việt. Qua đó có thể thấy lịch sử cổ đại của Việt Nam không tách biệt mà nằm trong một mạng lưới rộng lớn của khu vực Đông Á.
Quan Chàng Lê Hùng Ánh trong thần tích Hạ Mạo và ngọc phả Mạo Phổ là một nhân vật tiêu biểu phản ánh ký ức lịch sử về giai đoạn Hậu Hùng Vương. Với hình ảnh một vị vương tử tài năng, dũng lược, không chịu khuất phục trước biến động thời cuộc và lập nên chính quyền ở vùng Việt Tây, ông được xem như một trong những tổ tiên sớm nhất của dòng họ Lê.
Qua câu chuyện về ông và hậu duệ, thần tích địa phương đã ghi lại những dấu vết của một thời kỳ lịch sử phức tạp: Sự suy tàn của nhà nước Văn Lang, sự xuất hiện của các thế lực mới ở Nam Việt và những cuộc di cư trở về vùng đất tổ Phong Châu.
Dù cần tiếp tục khảo chứng và đối chiếu với nhiều nguồn tư liệu khác, những ghi chép này vẫn là nguồn tư liệu quý giúp hiểu rõ hơn về lịch sử văn hóa của vùng đất trung du Bắc Bộ cũng như vai trò của các dòng họ cổ trong tiến trình hình thành dân tộc Việt Nam. Trong dòng chảy lịch sử ấy, Quan Chàng Lê Hùng Ánh và họ Lê cổ đã để lại dấu ấn đặc biệt, góp phần làm phong phú thêm bức tranh về thời đại Hùng Vương trong ký ức dân tộc./.

                                                                                                           Nguyễn Quốc Hùng

                                                                                                    Phó Chủ tịch, Thư ký Hội Khoa học lịch sử tỉnh Phú Thọ

Bài viết Quan Chàng Lê Hùng Ánh và tộc tích họ Lê trong dòng chảy lịch sử Hậu Hùng Vương đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Trong hành trình tìm về cội nguồn dòng tộc của họ Lê Việt Nam, năm 2024, Hội đồng Họ Lê Việt Nam tình cờ và may mắn tiếp cận thông tin về cuốn sách “Đình Đền Mạo Phổ” của nhóm nghiên cứu đền-miếu Việt, đứng đầu là Thầy Thích Tâm Hiệp. Trong sách có bản dịch và bản chụp các văn bản thần tích về các vị nhân thần được phụng thờ đình Hạ Mạo và đình-đền Mạo Phổ. Tại văn bản thần tích và tộc tích Họ Lê lưu giữ tại đình Hạ Mạo có chép về một nhân vật là con trai thứ của Vua Hùng thứ 17, một người được mô tả là có “thiên tư dũng lược”, từ nhỏ đã thể hiện tư chất thông minh, diện mạo khác thường, sức khỏe vượt trội.Thời bấy giờ, con vua thường gọi là “Quan Chàng”, do đó ông được dân gian gọi là Quan Chàng Ánh. Vua Hùng thứ 17 muốn truyền ngôi cho ông nhưng ông không nhận, nhường cho anh trưởng. Ông được Vua Hùng thứ 18  ban họ Lê, phong làm Vương tử. Thần tích ghi lại công trạng của ông như một nhân vật kiệt xuất đã từng đứng lên chống giặc ngoại xâm, bảo vệ cương giới, được hậu thế tôn vinh là Đại vương, người được xem là Hậu Hùng Vương, một nhà quân sự, chính trị có công lao lớn trong buổi giao thời đầy biến động.

Quan chàng Lê Hùng Ánh là người có công chống giặc Thục, bảo vệ Nhà nước Văn Lang. Khi giặc Thục đến xâm lăng, Lê Hùng Ánh được giao trọng trách chỉ huy quân binh chống giặc. Ông cầm quân ra trận, thể hiện tài thao lược, chặn đứng các cuộc tấn công của quân Thục, bảo vệ vững chắc bờ cõi. Trong bối cảnh nhà Hùng yếu thế, công lao của Lê Hùng Ánh được xem là trụ cột, giúp kéo dài sự tồn tại của nhà nước Văn Lang trước sức ép từ phương Bắc. Khi Hùng Duệ Vương mất nước, Lê Hùng Ánh không khuất phục trước An Dương Vương. Ông luyện binh, tuyển tướng, cẩn thận giữ gìn cương giới, tự xưng là Hậu Hùng Vương. Ông chiếm giữ và cai quản vùng đất Việt Tây (nay là khu vực Quảng Tây-Trung Quốc) và  duy trì nền độc lập riêng biệt. Hành động này của ông được cho là một nỗ lực bảo tồn giống nòi và văn hóa Lạc Việt trước sự xâm lấn của quân Thục và nhà Tần sau này. Công đức của Quan chàng Lê Hùng Ánh được nhân dân ghi nhớ và thờ phụng qua nhiều thế kỷ, cho đến ngày nay.

Qua bản thần tích, chúng ta nhận biết, Quan chàng Lê Hùng Ánh là một hình tượng anh hùng tiêu biểu thời Hậu Hùng Vương, người đã tận hiến cuộc đời để bảo vệ bờ cõi và duy trì nòi giống Lạc Hồng trong thời điểm nguy nan. Câu chuyện về ông và những người con trai kế tiếp ông, không chỉ làm sáng tỏ một góc khuất của lịch sử mà còn là bằng chứng sinh động về truyền thống đánh giặc giữ nước của dân tộc.

Việc Hùng Duệ Vương (vua Hùng đời thứ 18) sau khi nối ngôi, đã chính thức phong Chàng Ánh làm Vương tử đồng thời ban cho ông họ Lê để cai quản một vùng đông dân cư mang họ Lê có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với dòng họ Lê Việt Nam. Đây là minh chứng cho thấy sự hình thành các dòng họ tại Việt Nam đã bắt đầu từ thời Hùng Vương, gắn liền với chế độ phong đất và quyền thế tập. Với sự kiện này, Quan chàng Lê Hùng Ánh được xem là vị tổ họ Lê sớm nhất được ghi nhận trong thư tịch và tộc phả, đặt nền móng cho dòng họ “chân mệnh thiên tử” sau này.

Sau khi nước Văn Lang rơi vào tay Thục Phán, ông cùng con cháu mang dòng họ Lê đã tiếp nhận và xây dựng nước Việt Tây, giữ vững cương giới và không thần phục triều đại mới. Vùng đất Việt Tây trong hành trình của Quan chàng Lê Hùng Ánh là một địa danh mang tính lịch sử và huyền thoại rất đặc biệt. Theo các tư liệu tộc phả và thần tích, vùng Việt Tây mà Lê Hùng Ánh cai quản nằm ở phía Tây Bắc của nước Văn Lang xưa. Cái tên Việt Tây mang hàm ý khẳng định đây là vùng đất của người Việt ở phía Tây. Trong bối cảnh nhà Hùng sụp đổ, việc ông đặt tên vùng lãnh thổ này là Việt Tây cho thấy ý chí duy trì dòng giống, giữ gìn bản sắc của người Lạc Việt dù không còn ở trung tâm kinh đô Phong Châu. Ngoài ra, đây là sự đối trọng chính trị bằng việc tạo ra một khu vực tự trị, không thần phục nhà Thục và đối kháng với sự bành trướng của nhà Tần từ phương Bắc.Tại Việt Tây, Lê Hùng Ánh không chỉ là một vị tướng mà đã thực sự trở thành một vị quân chủ Hậu Hùng Vương. Ông tận dụng địa hình hiểm trở của vùng núi rừng để luyện binh, tích trữ lương thảo. Ông được cho là đã truyền dạy các kỹ năng canh tác, tổ chức xã hội cho người dân địa phương, giúp vùng đất này trở nên trù phú và có hệ thống phòng thủ kiên cố. Việt Tây trở thành một “vùng đệm” quan trọng, ngăn chặn các cuộc xâm lấn của quân phương Bắc tràn xuống phương Nam.

Các câu chuyện về một vị vương tử dòng dõi Vua Hùng mang họ Lê, sang trấn giữ vùng đất ở phía Tây được xem như một biểu tượng của lòng trung thành và ý chí tự lập.Việc nghiên cứu về Việt Tây sẽ giúp chúng ta thấy rõ hơn sự rộng lớn của địa bàn cư trú người Việt cổ và tinh thần bất khuất của các hoàng thân quốc thích nhà Hùng sau khi mất nước

Dù lịch sử trải qua nhiều biến động, sự kết nối với quê hương, dòng họ của ngài Lê Hùng Ánh cũng như con cháu của Ngài vẫn bền chặt. Từ Việt Tây, các chi họ Lê đã di cư ngược về vùng đất Phú Thọ và các tỉnh đồng bằng sau này khi tình hình chính trị thay đổi. Việc nhân dân địa phương (đặc biệt là tại Phú Thọ) thờ phụng Quan chàng Lê Hùng Ánh cùng các con của Ngài liên tục hàng nghìn năm cho đến ngày nay mang nhiều ý nghĩa sâu sắc về văn hóa và lịch sử, thể hiện sâu sắc đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”. Đây là sự ghi nhận trực tiếp công lao “bảo quốc an dân” của các vị đại vương có công với nước, với dân. Dù lịch sử đã trải qua nhiều biến động, nhân dân vẫn đời đời nhớ ơn người đã có công đánh giặc, giữ gìn bờ cõi và chăm lo đời sống cho dân chúng.Việc thờ phụng các Ngài khẳng định niềm tự hào của con cháu họ Lê và bách tính về nguồn cội “Con Rồng cháu Tiên”. Nhân dân Phú Thọ coi các Ngài là sợi dây kết nối linh thiêng giữa thời đại các vua Hùng dựng nước và các giai đoạn lịch sử sau này. Tri ân công đức và tưởng niệm, thờ phụng các Ngài chính là nhằm tôn vinh tinh thần độc lập, tự chủ. Các vị đại vương mà tiêu biểu là ngài Lê Hùng Ánh là biểu tượng sáng ngời của tinh thần kiên cường, không khuất phục trước sự thay đổi triều đại. Thờ phụng các Ngài là thờ phụng ý chí quật cường, không chịu khuất phục trước ngoại bang hay các thế lực áp đặt. Đối với con cháu Họ Lê việc thờ phụng các ngài chính là tuân thủ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên dòng họ. Ngài là người đầu tiên được Vua chính thức ban tộc tính Lê, nên thờ phụng Ngài và hậu duệ của Ngài còn mang ý nghĩa là thờ các vị Thủy tổ họ Lê. Điều này thắt chặt tình đoàn kết dòng tộc, nhắc nhở con cháu về danh gia vọng tộc và trách nhiệm với đất nước.

Trong tâm thức dân gian, Ngài Lê Hùng Ánh và các con đã trở thành những vị thần “hộ quốc, thí dân”. Trong Thần tích đình Hạ Mạo có nói về việc ngài hiển linh phù trợ Bình Định Vương Lê Lợi trong cuộc kháng chiến chống quân Minh. Âu cũng là sự phù trợ âm thầm của tổ tiên đối với con cháu ở những thời điểm quyết định vận mệnh của dân tộc. Việc hương khói suốt hàng nghìn năm tại đình Hạ Mạo cho thấy niềm tin vào sự hiển linh, phù hộ của các ngài đối với sự an nguy của đất nước và cuộc sống của người dân. Việc thờ phụng các ngài không chỉ là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên mà còn là một cách bảo tồn lịch sử và văn hóa dân tộc thông qua trí nhớ cộng đồng, khẳng định vị thế của họ Lê trong tiến trình dựng nước và giữ nước. Tại cuộc hội thảo hôm nay, thay mặt Hội đồng Họ Lê Việt Nam và những người họ Lê trong cả nước, tôi xin trân trọng cảm ơn các gia tộc họ Lê ở Phú Thọ đặc biệt tại huyện Thanh Ba và thị xã Phú Thọ (cũ) trong nhiều thế kỷ đã cùng chính quyền và nhân dân địa phương gìn giữ, bảo tồn, tôn tạo, nâng cấp các cơ sở thờ tự tại di tích đình Hạ Mạo và đình-đền Mạo Phổ, thờ phụng trang nghiêm, tôn kính các bậc tiền nhân có công với đất nước, dân tộc và dòng tộc.

Tôi cũng xin cảm ơn Liên hiệp các hội khoa học kỹ thuật, Hội khoa học lịch sử và Hội đồng họ Lê Phú Thọ đã dày công chuẩn bị về nội dung và công tác tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề rất ý nghĩa đề cập hai nội dung quan trọng là “Thân thế sự nghiệp của Quan chàng Lê Hùng Ánh” và “dòng họ Lê trong dòng chảy lịch sử thời Hậu Hùng Vương”. Với sự tham gia của đông đảo các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa và khoa học xã hội nhân văn có uy tín, Hội đồng Họ Lê Việt Nam mong muốn và tin tưởng rằng Hội thảo sẽ đưa ra nhiều ý kiến phân tích sâu sắc, làm rõ những nội dung liên quan đến giai đoạn lịch sử quan trọng buổi đầu dựng nước mà trực tiếp là thời kỳ Hùng Vương-Hậu Hùng Vương, cũng như thân thế, sự nghiệp của ngài Lê Hùng Ánh, thông qua đó có thể tìm ra từ trong huyền sử sự thật về cội nguồn dòng họ Lê, một trong những dòng họ lớn ở nước ta, hiện đang bị che lấp bởi thời gian. Thông tin về cuộc hội thảo đang được công chúng mong đợi, trong số này có hàng chục triệu người mang họ Lê, từ nhiều năm nay khát khao tìm về cội nguồn dòng tộc.

Thay mặt Hội đồng Họ Lê Việt Nam tôi xin bày tỏ lòng biết ơn Thầy Thích Tâm Hiệp và nhóm nghiên cứu đền miếu Việt đã công phu sưu tầm, khảo cứu và cho ra đời cuốn sách Đình-đền Mạo Phổ, công bố rộng rãi những tư liệu quí làm cơ sở cho việc nghiên cứu các nội dung mà hội thảo khoa học đặt ra hôm nay và chắc chắn còn mở ra những hướng nghiên cứu sâu hơn trong tương lai.

 Chúc các quý vị đại biểu sức khỏe, hạnh phúc và thành công. Chúc cuộc hội thảo thành công tốt đẹp./.

                                                                                                                                                          LÊ PHÚC NGUYÊN

                                                                                                                                                              Chủ tịch HĐHL Việt Nam

                                                                                                                                                               Phát biểu  tại  Hội thảo

Bài viết Thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và dòng họ Lê trong dòng chảy lịch sử thời hậu Hùng Vương đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Hơn 80 đại biểu tham dự, gồm các nhà khoa học, lãnh đạo một số sở, ngành, đơn vị, địa phương và đại diện Hội đồng họ Lê Việt Nam.

Theo thần tích họ Lê ở Hạ Mạo: Xưa Hùng Vương đời thứ 17 sinh người con trai thứ tên là Hùng Ánh, thiên tư dũng lược, diện mạo lạ thường, thông minh nhanh hiểu biết, vượt trội hơn người. Khi ấy phong tục còn chất phác, các con vua đều gọi là “quan chàng,” cho nên có tên là Quan Chàng Ánh. Đến khi Duệ Vương nối ngôi, phong Chàng Ánh làm Vương tử và ban cho họ Lê – đây chính là lý do ông mang tên đầy đủ Lê Hùng Ánh.

Khi giặc Thục đến xâm lăng, Chàng Ánh chỉ huy quân binh, có công chống Thục. Sau giặc Thục đánh Duệ Vương, thế nước nhà Hùng mất. Chàng Ánh rất hận, mới luyện binh tuyển tướng, cẩn thận giữ gìn cương giới, bèn tự xưng là Hậu Hùng Vương, không thần phục An Dương Vương, xưng là nước Việt Tây – tức vùng nay là Quảng Tây (Trung Quốc).

Vợ Vương là con gái Đông Chu Quân, có mang 3 năm, sinh một bầu năm con trai, khi trưởng thành đều có tướng mạo khác thường. Hùng Vương Chàng Ánh đặt tên theo cổ tục: Chàng Cả, Chàng Hai, Chàng Ba, Chàng Tư, Chàng Út. Sau khi Chàng Út cùng 4 anh hóa, Chàng Uyên tiếp ngôi hiệu xưng là Minh Vương. Khi Hán bình định Nam Việt cùng với Việt Tây, Minh Vương thất thủ mà chết. Con trưởng Hùng Tuấn cùng Vương hậu chết theo. Con trai thứ Hùng Hòa không chịu nhục, cõng thi thể cha chạy về chôn ở núi Toàn Dương. Sau ba năm chôn cất xong, dẫn con cái đến thôn Thượng Minh cùng nhân dân bốn họ cùng sống – vì tránh tên Minh Vương nên đổi thành xã Hạ Mạo từ đó.

Lê Hùng Ánh được xem là vị tổ họ Lê sớm nhất được biết đến trong thư tịch cho tới nay. Việc ban họ gắn liền với phong đất và quyền thế tập cha truyền con nối – đây chính là ý nghĩa của chế độ “phong kiến” (phong tước và kiến địa).

Tại đình Hạ Mạo còn lưu câu đối: “Hùng Lạc ký truyền nay, diệt Thục bình Ngô rạng ở sử – Việt Tây ngôi nhường nối, điềm rồng thế núi bãi thành trang.”

Nhiều tham luận tại hội thảo cho rằng thân thế của Quan Chàng Lê Hùng Ánh được thể hiện trong thần tích, thần sắc của các làng Hạ Mạo (nay thuộc phường Âu Cơ) và Mạo Phổ (nay thuộc xã Liên Minh), tỉnh Phú Thọ. Theo đó, Quan Chàng Lê Hùng Ánh là con thứ của Hùng Vương thứ 17, nhân vật được dân gian hoá, có công giúp Hùng Vương chống giặc ngoại xâm, mở mang bờ cõi. Nhờ công lao to lớn, Quan Chàng Lê Hùng Ánh đã được Nhân dân lập đình, đền, miếu để phụng thờ và tôn làm thành hoàng làng. Khi Hùng Duệ Vương nối ngôi đã phong Chàng Ánh làm Vương tử và chính thức ban cho họ Lê.

Đây là lần đầu tiên một hội thảo khoa học về thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh được tổ chức để các nhà khoa học trao đổi quan điểm và công bố những nghiên cứu về nhân vật này. Qua đó khẳng định Quan Chàng Lê Hùng Ánh là một nhân thần thời Hùng Vương, cũng là một vị thủ lĩnh họ Lê sớm nhất được ghi nhận trong thư tịch cổ, mở ra những hiểu biết mới về nguồn gốc dòng họ Lê Việt Nam.

Hội thảo cũng cho thấy sự quan tâm lớn của xã hội đối với việc tìm hiểu nguồn gốc của dòng họ. Bên cạnh đó, các tham luận cũng đề cập đến nhiều vấn đề của đất nước, trong đó có những nội dung lịch sử chưa được làm rõ về thời kỳ hậu Hùng Vương. Nhà sử học Dương Trung Quốc – Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng, hội thảo có đủ cơ sở để hướng tới nhận định Quan Chàng Lê Hùng Ánh là một vị viễn tổ mang tính biểu tượng của dòng họ Lê và triều đại nhà Lê trong lịch sử.

Nhiều ý kiến tâm huyết tại hội thảo cũng đã đề xuất các giải pháp nhằm tiếp tục nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị các di sản văn hóa, đặc biệt là phát huy Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trong đời sống; gắn kết công tác nghiên cứu khoa học với giáo dục truyền thống, phát triển văn hóa và du lịch địa phương trong giai đoạn mới.

Lê Xuân Thảo- Minh Trung

Bài viết Phú Thọ: Hội thảo khoa học về thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và dòng họ Lê đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Vùng đất Thủy Chú (còn được gọi là làng Chủa) nay thuộc thị trấn Sao Vàng, huyện Thọ Xuân, là quê ngoại của Đức Lê Thái Tổ Cao Hoàng đế. Bà Trịnh Thị Ngọc Thương – Thân mẫu đức Lê Thái tổ – sinh ra và lớn lên ở làng Chủa, trong một gia đình đã bốn năm đời làm quan cho nhà Trần. Lấy chồng – quan phụ đạo Lê Khoáng – ở làng Cham nhưng do nạn giặc giã bà Ngọc Thương chủ yếu sống ở làng Chủa, quê mẹ. Cả 6 người con ba trai, ba gái bà sinh ra đều trên quê ngoại, làng Chủa, đều được hưởng sự giáo dục tốt đẹp của bà và gia đình bên ngoại. Trong các con bà, cậu quý tử Lê Lợi được gia đình bà chăm sóc, dạy dỗ nhiều nhất.

Hội thảo đã khẳng định vai trò của dòng họ Trịnh ở Thủy Chú và gia đình bà Trịnh Thị Ngọc Thương đối với sự nghiệp của Lê Thái tổ cao Hoàng đế và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Theo sách “Họ Trịnh, dòng ngoại tộc Lê Thái tổ” do ông Trịnh Duy Tuân biên soạn (Nhà xuất bản Thanh niên năm 2018), bà Trịnh Thị Ngọc Thương mất ngày 20 tháng 6 (không ghi năm) tại làng Chủa, an táng tại Lăng Thao Quang (Gò Lăng), trên vùng đất Thủy Chú. Ngày nay nơi đây vẫn còn nền đất nơi xưa là đền thờ bà và Gò Lăng nơi bà an nghỉ ngàn thu. Dưới đây là một số hình ảnh về cuộc hội thảo.

Một số hình ảnh trong hội thảo:

Hồng Sử

Bài viết Hội khoa học Lịch sừ: “Bảo tồn phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa vùng đất Thủy Chú” đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Đại biểu quốc tế và Việt Nam tại hội thảo – Ảnh: TTXVN

Tham dự hội thảo có các nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa, Ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam, đại diện dòng họ Lê, nhà khoa học thuộc các viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo, một số học giả đến từ Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Pháp, Áo.

Hội thảo nằm trong kế hoạch của tỉnh Thái Bình về việc xây dựng hồ sơ khoa học trình UNESCO vinh danh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn nhân kỷ niệm 300 năm Ngày sinh của ông.

Đồng thời, hội thảo góp phần làm rõ hơn thân thế, sự nghiệp; khẳng định công lao, tài năng, tôn vinh đóng góp đặc biệt xuất sắc của danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đối với nền văn hóa Việt Nam, góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa khu vực và quốc tế.

Hoàn thiện hồ sơ ghi danh Lê Quý Đôn là Danh nhân văn hóa thế giới

Tại hội thảo, Phó chủ tịch UBND tỉnh Thái Bình Phạm Văn Nghiêm khẳng định trải qua gần 1.000 năm khoa cử dưới thời phong kiến, Thái Bình có hơn 120 trí thức Nho học thi đỗ đại khoa, với các học vị từ Phó bảng đến Trạng nguyên, trong đó có Tam nguyên Bảng nhãn Lê Quý Đôn – được coi là biểu tượng sáng ngời về tinh thần, trí tuệ Việt Nam.

Những công trình của ông có giá trị to lớn về mặt nghiên cứu, đồng thời là biểu hiện của sự kết nối giữa trí thức Việt Nam với các nền văn hóa khác, giúp làm giàu thêm kho tàng văn hóa nhân loại.

Việc hoàn thiện hồ sơ ghi danh Lê Quý Đôn là Danh nhân văn hóa thế giới không chỉ là sự tôn vinh những đóng góp của cá nhân ông mà còn khẳng định vị thế của văn hóa Việt Nam, trí tuệ Việt Nam trên trường quốc tế.

Hội thảo còn là dịp để Đảng bộ, nhân dân Thái Bình nói riêng và những người quan tâm đến lịch sử Việt Nam nói chung có thêm cơ hội tiếp cận thành tựu nghiên cứu khoa học mới nhất về cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân văn hóa, nhà bác học Lê Quý Đôn một cách toàn diện.

Từ đó có trách nhiệm trong bảo tồn và phát huy những giá trị di sản mà ông để lại, góp phần vào sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước cũng như truyền cảm hứng về tinh thần hiếu học cho thế hệ sau.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương phát biểu tại hội thảo – Ảnh: TTXVN

PGS. TS Nguyễn Thị Thu Phương, viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, nhấn mạnh trong lịch sử 300 năm qua, tài năng, tầm vóc của danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn được khẳng định và nhận được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu trong nước, nước ngoài.

Đồng thời cho thấy sự cần thiết giới thiệu rộng rãi hơn nữa di sản Lê Quý Đôn đến với thế giới.

Với 4 tiểu ban, hội thảo tập trung khắc họa tài năng, tầm vóc của Lê Quý Đôn gồm:

– Quê hương và gia tộc danh nhân Lê Quý Đôn;

– Sự nghiệp của Lê Quý Đôn qua các tác phẩm;

– Sự nghiệp của Lê Quý Đôn qua các hoạt động cụ thể;

– Bảo vệ và phát huy các giá trị di sản văn hóa gắn với cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân Lê Quý Đôn trong bối cảnh hiện nay.

Lê Quý Đôn (1726 – 1784) tên thật là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường sinh ra trong một gia đình nông dân tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.

Ông là một trong những danh nhân kiệt xuất trong lịch sử Việt Nam, từng được vinh danh là nhà bác học lớn nhất Việt Nam thời phong kiến. Ông không chỉ giỏi trong các lĩnh vực triết học, lịch sử, địa lý, thiên văn mà còn là nhà văn, nhà ngoại giao xuất sắc.

Với những đóng góp của ông, ngày 31-3-1986, Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cấp bằng công nhận Khu lưu niệm danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tại xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình là Khu di tích lịch sử văn hóa.

Để khẳng định công lao, đóng góp của ông, huyện Hưng Hà đã quy hoạch dự án Khu lưu niệm nhà bác học Lê Quý Đôn với hơn 19ha, chia thành 3 khu chính gồm: Khu lưu niệm, khu di tích cổ và khu dịch vụ công cộng. Năm 2019, giai đoạn 1 của dự án này đã hoàn thành.

Theo TTXVN

Bài viết Học giả quốc tế đến Thái Bình dự hội thảo về danh nhân Lê Quý Đôn đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

 Về dự Hội thảo có ông Nguyễn Ngọc Sơn Phó Chủ tich UBND TP Hạ Long, nhà sử học Lê văn Lan, đại diện hiệp hội khoa học kỹ thuật Việt Nam, các nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử, và hơn 200 đại biểu. Đại diện của HĐHLVN tham dự có bác Lê Văn Ảnh nguyên Chủ tịch HĐHL Việt Nam; bác Lê Văn Tam Chủ tịch Danh dự HĐHLVN, các vị PCT Lê Tiến Thọ, Lê Cảnh Nhạc, Lê Thu Hà, Lê Hồng Thắng, Lê Anh Dũng và đại diện của HĐHL Hà Nội, Quảng Ninh, Thái Bình, Quảng Nam Đà Nẵng…

Hội thảo đã tập hợp hơn 50 bài tham luận công phu và sâu sắc của các nhà nghiên cứu về thơ Đường luật thời nhà Lê.

Các tham luận trong Hội thảo đã nêu rõ triều đại Lê sơ và Lê trung hưng kéo dài tới 361 năm là thời kỳ chế độ Quân chủ tập quyền vươn tới đỉnh cao của sự phát triển độc lập tự chủ lên đến cực thịnh. Nhất là thời kỳ Lê Thánh Tông trị vì được gọi là Hồng Đức Thịnh Thế. Nhà nước quân chủ đã sử dụng văn thơ, giáo dưỡng để đào tạo nên những nhân tài giữ gìn và xây dựng đất nước.

Hội thảo mang đến nhiều kiến thức, hiểu biết bổ ích cho những người yêu thơ Đường luật nói riêng và thơ đất Việt nói chung; khơi gợi lòng tự hào, tự tôn dân tộc thông qua những bản hùng văn và cũng là lời tuyên ngôn bất hủ của triều đại Nhà Lê

“Trời Nam vạn cổ Sơn Hà đó

Văn trị gây nên bớt chiến hào”

                              ( Lê Thánh Tông)

Một số hình ảnh trong Hội thảo:

Lê Hồng Sử

Bài viết Hội thảo khoa học “Thơ Đường luật thời Nhà Lê “ đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Sơ đồ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

Khi địch truy đến Cô Lâm, bất ngờ bị quân mai phục của ta từ hai bên sườn xông ra diệt hơn 1.000 tên. Bị đòn đau, địch hốt hoàng chạy về Đông Quan. Quân ta truy kích đến tận cầu Nhân Mục diệt thêm một số tên. Đến Nhân Mục, Lý Triện định thừa thắng đánh úp luôn đạo quân của Phương Chính. Nhưng trước đó Phương Chính nghe tin bại trận và Sa Đôi bị uy hiếp trực tiếp từ phía tây nam nên vội vàng bỏ doanh trại chạy về Đông Quan để tránh bị tiêu diệt. Như vậy, xét về tổng thể thì thế trận hợp vây bằng ba mũi của Vương Thông đã bị phá sản ngay từ đầu.

Thay cảnh tháo chạy tán loạn của Mã Kỳ, Phương Chính và được tin quân ta tập trung về Cao Bộ, Ninh Kiều, chủ tướng địch Vương Thông quyết định tiến quân thận trọng hơn. Ngay đêm 5 tháng 11, Vương Thông lệnh cho các cánh quân của Mã Kỳ, Sơn Thọ và Phương Chính, Lý An vừa bại trận tập trung về Cổ Sở để hợp binh. Với lực lượng lớn, Vương Thông tin sẽ ngăn chặn được các cuộc tập kích bất ngờ của quân ta và tránh tình trạng chia nhỏ lực lượng, dễ bị tiêu diệt. Đồng thời, y chủ chương mở một cuộc tiến công hòng xóa căn cứ Ninh Kiều, đánh thông đường vào Thanh Hóa. Trong trận này, Vương Thông từng đích thân chỉ huy cánh chính binh tiến dọc sông Đáy, vòng phía sau Cao Bộ hòng cùng cánh chính binh đánh kẹp lại.

Về phía ta, sau khi hợp quân tại Ninh Kiều, các tướng Lý Triện, Phạm Văn Xảo đã được tăng cường kịp thời bởi đạo quân của Đinh Lê, Nguyễn Xí với 3.000 tinh binh và voi chiến. Sáng 6 tháng 11, một bộ phận tinh binh do Lý Triện chỉ huy từ Ninh Kiều tiến lên bất ngờ tập kích vào doanh trại ngoại vi của địch ở Cổ Sở. Với lực lượng nhỏ, quân ta không thể tiêu diệt một căn cứ tập trung đến 10 vạn quân của quân Minh mà chỉ khiêu khích, nhử địch ra khỏi căn cứ để mai phục tiêu diệt chúng. Ngay sau trận tập kích địch ở Cổ Sở, nghĩa quân đã rút về Cao Bộ và lập kế hoạch mai phục đánh địch.

Lúc này, Vương Thông huy động toàn bộ lực lượng của chúng ở Cổ Sở kéo quân tiến đến Ninh Kiều. Chúng cho rằng ta vừa thất bại ở Cổ Sở nên muốn thừa thắng mở cuộc tiến công vào doanh trại của quân ta ở đây. Khi gần tới Ninh Kiều, Vương Thông mới biết nghĩa quân đã bỏ doanh trại đi nơi khác, nên đành cho quân đóng ở phía đông Ninh Kiều do thám quân ta. Thế là một lần nữa quân địch đã bị nghĩa quân đánh bật khỏi căn cứ và đẩy vào thế bị động đối phó, từ cuộc hành quân chủ động có mục tiêu rõ ràng nay trở thành bị động, có nguy cơ bị đối phương tiến công bất ngờ đang đến gần. Vương Thông phải bị động thay đổi kế hoạch tiến công và buộc phải đi vào con đường mà ta lựa chọn và bố trí lực lượng mai phục.

Do nắm được kế hoạch hành quân cụ thể của địch, nghĩa quân quyết định bố trí hai trận địa mai phục ở Tốt Động và Chúc Động, trong đó, Tốt Động được chọn làm trận địa mai phục chủ yếu. Đây một cánh đồng lầy lội, có bụi cây rậm rạp, chỉ có một con đường chạy ngang qua phía tây mà quân chủ lực của Vương Thông muốn tiến lên Cao Bộ buộc phải đi qua. Trận địa mai phục thứ hai được ta bố trí ở vùng Chúc Động (nay thuộc xã Ngọc Sơn, Chương Mỹ), nằm ngay dưới chân núi Trúc Sơn có đòng sông Đáy chảy vòng sát chân núi. Nghĩa quân lợi dụng địa hình núi rừng để mai phục hai bên đường, nhằm phối hợp với trận địa chính ở Tốt Động đánh vào hậu quân của cánh quân chủ lực địch, đồng thời chặn đường lui quân của cả hai đạo quân về thành Đông Quan. Với cánh chính binh do Vương Thông chỉ huy có lực lượng lớn, đội hình hành quân kéo dài. Quân ta không rải quân đánh vào toàn bộ đội hình địch, mà tập trung đánh vào tiền quân và hậu quân của chúng. Còn đối với đạo kỳ binh của địch, nghĩa quân chủ động chặn đường rút lui và tiêu diệt chúng tại Chúc Động.

Tài thao lược của Nguyễn Trãi góp phần mang lại chiến thắng cho khởi nghĩa Lam Sơn

Sáng 7 tháng 11, khi đạo quân chủ lực do Vương Thông chỉ huy đến Tốt Động thì quân ta bắn pháo hiệu đánh lừa địch. Quân địch nghe tiếng pháo hiệu tưởng là pháo hiệu của cánh kỵ binh nên đổ xô chiếm những địa điểm thuận lợi, nhưng kỳ thực chúng đã bị lọt vào trận địa mai phục của ta. Khi tiến quân địch tới Tốt Động và hậu quân đã qua sông Ninh Giang,  quân mai phục của ta đồng loạt xông ra đánh mãnh liệt. Phần lớn quân địch bị dồn vào cánh đồng lầy lội và bị chia cắt, bị tiêu diệt hết bộ phận này đến bộ phận khác. Bị đánh quá ngờ, địch rổi loạn, hoảng hốt, gần như mất khả năng chiến đấu. Từ những lùm cây, quân ta dùng giáo mác, lao, cung, nỏ giết hàng loạt quân địch. Tổng binh Vương Thông bất lực  hoàn toàn và bản thân y cũng bị một mũi tên xuyên vào cạnh sườn. Thượng thư Trấn Hiệp bị giết. Đến chiều, bộ phận tiền quân của địch bị quân ta đập tan, hàng vạn tên địch bỏ xác trên chiến địa, nhiều khối quân địch chưa bị đánh đã tan vỡ và mất hết tinh thần chiến đấu. Vương Thông và các tướng lĩnh sống sót tìm đường chạy về Ninh Kiều rồi ra lệnh cho cánh kỳ binh rút chạy. Trong khi đó, trung quân và hậu quân của địch ùn lại trên quãng đường từ Tốt Động tới Chúc Động cũng nhốn nháo tìm đường rút lui.

Quân ta xông lên đánh đòn quyết định vào cánh kỳ binh và hậu quân của cánh chính binh, cùng với số quân vừa thoát chết ở Tốt Động chạy về. Từ núi Ninh Sơn, Trúc Sơn và các cánh đồng hai bên đường quân ta xông ra đánh chặn ngang đường rút quân của địch, chia cắt chúng thành nhiều mảnh để tiêu diệt. Cầu Ninh Kiều lập tức bị quân ta phá và dòng sông thành chiến tuyến cản đường rút chạy về Đông Quan của địch. Hàng vạn tên địch bị tiêu diệt và bị bắt. Số sống sót phải khó khăn lắm mới thoát chết cùng Vương Thông, Mã Kỳ, Phương Chính chạy về Đông Quan. Sự thất bại thảm hại của đạo quân viện binh làm cho quân Minh phải co cụm về thành Đông Quan và một số thành lũy khác, liều chết cố thủ chờ viện binh tới.

Được tin thắng trận Tốt Động – Chúc Động, chủ tướng Lê Lợi cùng Nguyễn Trãi và bộ chỉ huy đang ở Thanh Hóa tiến ra Bắc để trực tiếp chỉ huy đạo quân vây thành Đông Quan và mở cuộc tiến công dồn dập vào các thành lũy của địch, dụ hàng thành Nghệ An, Diễn Châu, Tam Giang và một số thành khác. Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã tiến lên giai đoạn hoàn toàn chủ động và vây hãm địch trên toàn bộ chiến trường. Và kết cục tất yếu là chiến lược vây thành – diệt viện, đưa cuộc khởi nghĩa đến thành công, đồng thời cũng kết thúc thắng lợi cuộc chiến tranh giải phóng vào đầu năm 1428.

 Trung tướng, GS.TS Nguyễn Đình Chiến

Bài viết Thời kỳ đầu cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đánh đuổi quân Minh xâm lược (Phần 2 và hết) đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

Làng Chi Nê là vùng đất nổi tiếng của huyện Chương Mỹ về truyền thống khoa bảng qua các triều đại phong kiến. Theo sách Người Hà Tây trong làng khoa bảng thì từ năm 1247 đến 1849 huyện Chương Mỹ có 26 người đỗ đại khoa (Tiến sĩ, Thám hoa, Phó bảng) thì riêng làng Chi nê có tới 10 vị Tiến sĩ, Thám hoa[3]. Ngày nay trong dân gian vẫn còn lưu truyền các câu ca nói về sự học nổi tiếng của làng Chi Nê:

“Giàu thì Quảng Bị, Bối Khê

Làm quan Lương Xá, Chi Nê, Đại Từ”

Sinh ra và lớn lên ở vùng đất truyền thống khoa bảng, từ nhỏ Lê Hiếu Trung đã nổi tiếng về văn chương ở vùng. Khi lớn lên, ông tham gia vào quân đội triều đình, ông giữ quân hạng Định Huân. Mặc dù làm nghĩa vụ bảo vệ đất nước nhưng ông vẫn không quên việc ngày đêm dùi mài kinh sử. Tại khoa thi Nhâm Tuất (1502) đời vua Cảnh Thống, Lê Hiếu Trung đã thi đỗ đại khoa đệ tam giáp đồng tiết sĩ xuất thân. Ông là người thứ hai đỗ đại khoa của làng khoa bảng Chi Nê.

Văn bia Tiến sĩ Lê Hiếu Trung, đặt tại làng Chi Nê, xã Trung Hòa, huyện Chương Mỹ, Hà Nộị

Ông là một vị quan thanh liêm, chính trực được triều đình tín nhiệm. Năm 1507 Lê Hiếu Trung khi đó đang làm Giám sát Ngự sử được cử làm phó đoàn sứ đi sang nhà Minh để tạ ơn việc sách phong[4]. Sau khi trở về ông được thăng chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Sách Lịch triều Hiến chương loại chí có ghi lại chức trách của Tế Tửu, Tư nghiệp Quốc Tử Giám là: “phụng mệnh trông coi nhà Văn Miếu, rèn tập sĩ tử, phải chiếu theo chỉ truyền, hằng tháng theo đúng kỳ cho (học trò trường Giám) tập làm văn, để gây dựng nhân tài, giúp việc thực dụng cho nước”. Theo quy định thời kỳ này thì Tư nghiệp Quốc Tử Giám phải là những bậc đại khoa, văn chương, trí tuệ uyên bác, đạo đức trong sáng. Lê Hiếu Trung với tài năng, đạo đức của mình đã không phụ sự mong đợi của triều đình trong việc quản lý và đào tạo ra nhân tài cho đất nước.

Giai đoạn ông làm quan là quãng thời gian triều đình nhà hậu Lê gặp nhiều biến động, tranh giành quyền lực dẫn đến nhiều bất ổn trong nước. Các phe phái tranh giành quyền lực, tạo phản. Trong hoàn cảnh đó, Lê Hiếu Trung vẫn kiên định một lòng tận trung với triều đình, không theo bè phái. Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Ngày 19 (tháng 10 năm Nhâm Ngọ (1522)), Trịnh Tuy làm phản, uy hiếp bắt ép vua về xứ Thanh Hoa. Quốc Tử Giám Tư nghiệp Lê Hiếu Trung tử tiết[5]. Đây cũng là sự kiện lớn bắt đầu cho việc Nhà Mạc cướp ngôi của Nhà Lê. Tấm gương tiết nghĩa của Lê Hiếu Trung còn được ghi lại trong nhiều sách chính sử qua các triều đại về sau như các sách: Lịch Triều hiến chương loạn chí; Khâm Định Việt sử thông giám cương mục; Đại Nam nhất thống chí…

Theo Lịch Triều hiến chương loạn chí của Phan Huy Chú (mục Nhân Vật Chí – Bề Tôi Tiết Nghĩa) đã đưa ra những tấm gương bề tôi tiết nghĩa tiêu biểu qua các triều đại phong kiến Việt Nam. Trong đó thời Trần có 6 người, thời Lê sơ có 40 người và cuối thời Lê có 1 người. Những người này đều là những người trung nghĩa vẹn toàn với triều đình, thà chịu chết chứ không chịu khuất phục thù trong giặc ngoài, để lại tiếng thơm muôn đời. Lê Hiếu Trung là một trong số các Bề tôi tiết nghĩa đó. Ông đã tử tiết để không chịu khuất phục bè phái Trịnh Tuy làm phản, ông tử tiết để là một bề tôi trung nghĩa với triều đình, để giữ lại danh thơm cho muôn đời hậu thế.

Các thế hệ con cháu sau này của Lê Hiếu Trung đã noi gương tiết nghĩa của ông cũng trở thành những người trung nghĩa. Ông Lê Đăng Yên đã cho chúng tôi xem bản dịch của Gia Phả dòng họ Lê Đăng ở làng La Khê, trong đó có viết:

“[Tiên tổ tôi] họ Lê tự là Hiếu Trung, quê quán xã Chi Nê, Huyện Mỹ Lương, phủ Quốc Oai xứ Sơn Tây. Cụ từ nhỏ đã lặn ngụp trong vực thánh hiền, du chơi trong biển học, văn chương nổi tiếng ở đời, thật đáng bậc cự Nho…”[6]. Trong Gia Phả cũng ghi Lê Hiếu Trung có 4 người con trai. Sau khi ông mất đi thì người con trưởng ở lại quê hương. Người con thứ là Thái Nham Hầu di cư đến thôn La Khê, là người tính nết trung hiếu, ông đã mang quân để “phù Lê diệt Mạc”, là bậc đại công thần[9]. Con cháu các đời sau vẫn nối tiếp sự trung nghĩa và hiếu học của cha ông mình, dòng họ Lê Đăng có nhiều người đỗ đạt trong đó có người đỗ đại khoa đó là Tiến sĩ Lê Đăng Cử, đỗ tại khoa thi Kỷ Hợi (1779), làm đến Đông các Hiệu Thư.

Đã tròn 500 năm kể từ ngày Tư nghiệp Quốc Tử Giám Lê Hiếu Trung đã bất khuất tự vẫn để trở thành một Bề Tôi Tiết Nghĩa, tấm lòng trung nghĩa đó vẫn được các thế hệ hậu thế của dòng họ Lê Văn ở làng Chi Nê khắc ghi và dăn dạy con cháu để sống và làm việc sao cho xứng đáng với công đức đã gây dựng của bậc tiền nhân. Hàng năm cứ đến ngày giỗ của ông và mồng 4 Tết con cháu dòng họ Lê đều tổ chức tế lễ trang trọng tại văn bia tiến sĩ Lê Hiếu Trung được đặt cạnh mộ tổ họ Lê Văn tại làng Chi Nê. Trong những ngày này thì họ Lê cũng tổ chức các hoạt động khuyến học tặng quà cho các cháu trong họ có thành tích học tập tốt như thi đỗ các trường đại học, cao đẳng, các cháu đạt học sinh giỏi, học sinh tiên tiến, các cháu có thành tích cao trong các cuộc thi học sinh giỏi các cấp…

Phát huy tinh thần hiếu học của ông cha, thế hệ sau của dòng họ Lê đã có nhiều người đỗ đạt, công tác trong nhiều lĩnh vực an ninh quốc phòng, y tế, giáo dục, công nghệ cao, xây dựng doanh nghiệp phát triển kinh tế góp phần xây dựng quê hương ngày càng phát triển giàu mạnh.

LÊ DŨNG

Chú thích:

1. Quốc sử quán triều lê (1993). Đại Việt Sử ký toàn thư. Quyển 3. Trang 43
2. Phan Huy Chú (1973). Lịch Triều Hiến Chương Loạn Chí. Tập 2 (hạ), quyển IX, X, XI, XII: Nhân Vật Chí: Bề tôi tiết nghĩa. Trang 227-228
3. Sông Lam (2016). Làng khoa bảng và Danh nhân làng khoa bảng Việt Nam. Trang 9-10
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998). Khâm định sử Việt thông giám. Trang 27
5. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998). Khâm định sử Việt thông giám. Trang 90
6. Họ Lê Đăng. Gia phả họ Lê (La Khê). Bản dịch tại nhà ông Lê Đăng Yên, La Khê.

Bài viết Tư nghiệp Quốc Tử Giám Lê Hiếu Trung: Bề tôi tiết nghĩa đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.

 Đây là triều đại dài nhất so với các triều đại Việt Nam tồn tại 256 năm với 16 vị vua bao gồm: Lê Trang Tông, Lê Trung Tông, Lê Anh Tông, Lê Thế Tông, Lê Kính Tông, Lê Thần Tông, Lê Chân Tông, Lê Huyền Tông, Lê Gia Tông, Lê Hy Tông, Lê Dụ Tông, Lê Đế Duy Phương, Lê Thuần Tông, Lê Ý Tông, Lê Hiển Tông và Lê Mẫn Đế. Đây là thời kỳ lãnh thổ Việt Nam được mở rộng nhiều lần nhất.

Tại Thọ Xuân, trong thời gian 47 năm (1546 – 1593) hành điện được chuyển qua chuyển lại giữa Vạn Lại và Yên Trường nhiều lần (Đại Việt sử ký toàn thư). Chính tại nơi đây đã diễn ra nhiều sự kiện.

Về văn hóa: Những thành tựu về kiến trúc nhiều đình chùa đền miếu được trùng tu, xây dựng, tiêu biểu như Hành cung Yên Trường, đền Cung Từ hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần (tại Thọ Diên ngày nay), đền thờ  Lê Đại Hành (tại xã Xuân Lập); các trò diễn như trò Ngô, trò diễn Xuân Phả (Xuân Trường) là những đóng góp cho lịch sử sân khấu dân tộc ở thời kì này;

Về giáo dục: ở Vạn Lại đã tổ chức 7 khoá thi đã có nhiều hiền tài có công với đất nước vào những năm cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17. Đó là các tiến sĩ Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Thưc, Lê Trạc Tú… Trong số 45 người đỗ tiến sĩ ở Vạn Lại có hơn 30 người trở thành thượng thư, nhiều người được nhà vua cử đi sứ. Một số người sau khi đỗ tiến sĩ và làm quan và gắn bó với mảnh đất Vạn Lại như Phùng Khắc Khoan. Tại Văn Miếu Hà Nội ngày nay có 82 bia tiến sĩ, trong đó có 7 bia ghi các tiến sĩ đỗ các khoa thi ở Vạn Lại.

Sơ đồ Nhà Lê Trung Hưng – Chúa Trịnh – Chúa Nguyễn

 (1533 – 1789)

 VUA LÊ TRANG TÔNG (1533 – 1548)

Vua tên húy là Lê Ninh, con trai của Chiêu Tông, mẹ là Gia Khánh Hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Quỳnh, người sách Cao Trĩ, huyện Thụy Nguyên.

Vua sinh giờ Tỵ ngày 15 tháng 10 năm Tân Sửu. Bây giờ Đăng Dung tiếm ngôi, mẹ lánh nạn vào ở sách Trung Lập, huyện Nông Cống, sống ở nhà Lê Lan.

Nguyễn Kim nuôi dưỡng sĩ tốt, chiêu hiền đói sỹ, ngầm sai người tỡm con chỏu nhà Lờ để lập ngụi, rồi tỡm được Lê Ninh là con của Chiêu Tông, bèn đón sang Ai Lao.

Năm Quý Tỵ (1533), ngày 18 tháng 2, tôn Lê Ninh lên ngôi, đổi niên hiệu một lần là Nguyên Hòa, 16 năm, bắt đầu từ năm Nhâm Thân.

Năm sau vua tôn Đại tướng quân Nguyễn Kim là Thượng phụ Thái sư, Hưng Quốc công, Chưởng nội ngoại, kết giao với vua Ai Lao, nhờ họ giúp đỡ binh lương để mưu đồ việc lấy lại nước.

Ngày 27 tháng 2, chư quân đón Vua về Cố đô. Ngày 17 tháng 10 về tới Lam Sơn, lập doanh trại ở các phường như Dao Xá, phụng sự tôn điện, dựng nhà Thái Miếu ở xứ Du Tiên, thôn Tiền, chiêu tập các phường ở Lam Sơn, chỉ còn các phường như: Lam Sơn, Hưng Khánh, Phúc Lâm, Dao Xá phụng thờ Tôn điện. Vua ban sắc cho các phường là “Nội phụng nhiêu dân”, vẫn tuân theo lệ cũ. Mệnh cho Lê Văn Tích Thôn Dao Xá làm Hương quan; Trịnh Văn Khải phường Lam Sơn làm Hương sư, biên chép số người và số ruộng của bản hương, cùng số hộ của các xã đúng như cựu điền.

 Ngày rằm năm Bính Tý, Vua lập hành cung tại sách Vạn Lại, Lạng Quốc công (Trịnh Kiểm) tới báo tin thắng trận, Ái Châu (Thanh Hóa) đó dẹp yên.

Ngày 29 tháng giêng năm Mậu Thân (1548), Vua băng hà ở ngôi được 6 năm, thọ 34 tuổi, táng ở Cảnh Bằng sách Trung Lập, Lam Sơn. Dâng tôn hiệu: Dụ Hoàng đế, miếu hiệu là Trang Tông. Sinh con là Lê Giản, tức Trung Tông.

  TRUNG TÔNG VŨ HOÀNG ĐẾ

Vua Lê Trung tông là vị vua thứ hai của triều Lê Trung Hưng. Vua huý là Lê Duy Huyên, miếu hiệu Trung tông Vũ hoàng đế, là con trưởng của vua Trang tông, mẹ là Trinh Thục Hoàng thái hậu Lê Thị Ngọc Tông, người xã Thuỷ Chú, huyện Lôi Dương.

Vua sinh giờ Hợi, ngày 6 tháng 12 năm 1533, lên ngôi ngày 13 tháng 2 năm 1548 ở sách Vạn Lại đặt niên hiệu là Thuận Bình, phong cho Trịnh Kiểm là Lương Quốc Công quyết định mọi việc triều chính.

Năm Quý Sửu (1553), Vua rời hành cung về An Trường.

Ngày 24 tháng Giêng năm Bính Thìn ( 1556) Vua băng, không có  con nối ngôi, ở ngôi 8 năm, thọ 23 tuổi, táng ở Dụ lăng, Dao Xá, Lam Sơn.

 VUA LÊ ANH TÔNG

(1556 – 1573)

 Vua Lê Anh Tông tên húy là Duy Bang, cháu 5 đời của Lê Trừ, anh thứ hai của Lê Thái Tổ, Lê Trừ sinh ra Lê Khang, Khang sinh ra Thọ, Thọ sinh ra Duy Thiệu, Duy Thiệu sinh ra Duy Khoáng. Duy Khoáng lấy vợ người hương Bố Vệ, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa, sinh ra Lê Duy Bang (Lê Anh Tông).

Vua Lê Anh Tông sinh năm Nhâm Thân (1532). Khi Lê Trung Tông mất, không có con nối dõi, thái sư Trịnh Kiểm cùng các đại thần tìm được Lê Duy Bang đang sống ở hương Bố Vệ đó đón về lập làm vua. Vua Lê Anh Tông lên ngôi năm Bính Thìn (1556), khi đó ông đó 25 tuổi, trong thời gian ở ngôi, Lê Trung Tông đặt niên hiệu 3 lần: Thiên Hựu từ năm 1556 – 1557, Chính Trị từ năm 1558 – 1571, Hồng Phúc từ 1572 – 1573.

Khi Trịnh Kiểm còn sống mọi quyền hành trong triều đều do Trịnh Kiểm quyết định, vua chỉ việc nghe theo. Các trận đánh lớn với quân Mạc đều do Trịnh Kiểm chia quân điều khiển, ngay cả khi Lê Duy Hàn là em vua ngầm có chí khác lẻn vào cung lấy trộm ấn báu, bị bắt, vua xá tội cho, đến khi Duy Hàn phạm tội giết người, vua cũng giao cho thái sư Trịnh Kiểm toàn quyền xét xử.

Tháng 2 năm Canh Ngọ (1570) Trịnh Kiểm ốm nặng rồi mất. Anh em Trịnh Cối và Trịnh Tùng tranh giành nhau quyền bính, lúc này tình hình nhà Lê bị chia rẽ và suy yếu, nhưng vua Lê Anh Tông đó trực tiếp điều hành, dàn xếp mâu thuẫn này. Các tướng nhà Lê như Lê Cập Đệ cũng tỏ ra có năng lực lập được nhiều chiến công. Lê Anh Tông cũng đó cú nhiều lần cầm quân ra trận. Mặc dự vậy nhưng Lê Anh Tông vẫn tín nhiệm và trao quyền hành cao nhất cho Trịnh Tùng tước trưởng quận công, nắm giữ binh quyền, nhưng nhiều lần vua vẫn làm đô tướng thống đốc đại binh đem quân cùng Trịnh Tùng ra đánh nhà Mạc ở phía bắc. Do vậy quan hệ giữa vua và chúa có phần hòa thuận. Sang tháng 3 năm Nhâm Thân (1572) Lê Cập Đệ ngầm có chí khác rủ Trịnh Tùng đi thuyền ra giữa sông mưu giết, Trịnh Tùng biết được nên việc không thành, từ đó hai nhà Lê Trịnh thù oán nhau. Bên ngoài tỏ ra hợp sức với nhau để đánh Mạc nhưng bên trong vẫn đề phòng. Sau đó Trịnh Tùng lập mưu giết Lê Cập Đệ, một số quần thần như Cảnh Hấp và Đinh Ngạn nói với vua rằng: Tả tướng nắm binh quyền to như vậy bệ hạ khó lòng đứng được, vua nghe nói thế vừa sợ vừa ngờ, bèn ban đêm chạy ra ngoài cùng 4 hoàng tử, chạy vào Nghệ An năm 1572. Trịnh tùng cùng với bề tôi lập con thứ 5 của vua là Lê Duy Đàm lên làm vua và sai Nguyễn Hữu Liên đi đón vua cũ về (Lê Anh Tông). Ngày 22 tháng giêng năm Nhâm Thân vua về tới xã Đỗ Xá, huyện Nông Cống thì Trịnh Tùng sai người thắt cổ giết chết vua, vua ở ngôi 17 năm thọ 42 tuổi, táng ở lăng Hoa Cao, thôn Trịnh Xá, xã Bố Vệ, huyện Đông Sơn.

Vua Lê Anh Tông sinh được 5 người con trai 1 người con gái, trưởng nam là Lê Duy Sách tức Chủ Sản, mẹ là Lê Thị Ngọc Quế người xã Tam Lư, huyện Lôi Dương, sinh 2 con trai 1 con gái; thứ nam là Lê Duy Lựu, thứ 3 là Lê Duy Ngạch, mẹ là Lê Thị Ngọc Bền, người sách Nông Vụ. Thứ 4 là Lê Duy Tùng, thứ 5 là Lê Duy Đàm (Lê Thế Tông); Trưởng nữ là Ngọc Lễ (theo Hoàng Đình Phùng).

Sách Đại Việt sử kí toàn thư chép rằng: Vua Lê Anh Tông nhờ huân thần tôn lập, mưu cuộc trung tâm, thật là mệnh trời trao cho vậy, song sự nghiệp chưa xong một nửa, lòng nghi hoặc dần nảy sinh, chỉ tin lời dèm pha mà siêu bạt ra ngoài, thương thay!

  VUA LÊ THẾ TÔNG (1573-1599)

 Vua huý là Duy Đàm, là con út của vua Anh Tông, mẹ là Tuy Khánh Hoàng Thái hậu Nguyễn Thị Ngọc Diễm, là ngư­­ời xã Bố Vệ, huyện Đông sơn.

Vua sinh ngày 12 tháng 11 năm Đinh Mão, niên hiệu Chính trị thứ 10 (1567), mất năm Kỷ Hợi 1599 là vị vua thứ tư nhà Hậu Lê vào thời Lê Trung Hưng của Việt Nam.

Tháng Giêng năm Quý Dậu (1573) được Trịnh Tùng đưa lên ngôi vua, (trước khi sai Tống Đức Vị sát hại vua Lê Anh Tông (Duy Bang).

Vua Thế Tụng cai trị trong thời kỳ mà Trịnh Tùng đó chiếm được kinh thành từ tay nhà Mạc. Kể từ đây, quyền lực thực sự đó rơi vào tay Trịnh Tùng, vua không có thực quyền trong tay, bắt đầu thời kỳ được gọi là thời Vua Lê – chúa Trịnh.

Ngày 24 tháng 8 năm Kỷ Hợi 1599, vua Thế Tông mất, ở ngôi được 26 năm, thọ 33 tuổi táng ở Hoa Nhạc lăng tại Đông Sơn, Thanh Hoá.

Vua sinh đư­­ợc 2 con trai và 4 con gái. Trư­­ởng là Duy Từ (mất ngày 29 tháng Giêng, mẹ là Ngọc Sơn Uy Lê Thị Đoan). Thứ là Duy Tân (tức vua Kính Tông). Trưởng nữ là Ngọc Ph­­ương, thứ là Ngọc Địch, ba là Ngọc Đức, út là Ngọc Tham, cùng mẹ với Duy Trừ.

Trong thời gian ở ngôi, Lê Thế Tông đó đặt hai niên hiệu

* Gia Thái (1573-1577)

* Quang Hưng (1578-1599)

 LÊ KÍNH TÔNG- KÍNH TÔNG DUỆ HOÀNG ĐẾ( 1600- 1619)

 Niên hiệu: – Thuận Đức( 1600)

                  –  Hoằng Địch( 1601- 1619)

 ” Thành tổ Triết Vương( Trịnh Tùng) tôn lập”

Vua Lê Kính tông, húy là Duy Tân, con thứ của Thế tông. Mẹ là Y Đức Hoàng thái hậu Nguyễn Thị Ngọc Minh, người xã Duy Tinh, huyện Hậu Lộc.

Vua sinh ngày 29 tháng 02 năm Mậu Tý( 1588). Bình An Vương Trịnh Tùng cùng với triều thần cho rằng Thái tử Trì( anh trai của Duy Tân) là người không thông minh, bèn lập con thứ( Duy Tân) lên làm vua.

Năm Kỷ Hợi( 1599), vua lên ngôi, bấy giờ mới 12 tuổi đổi niên hiệu 2 lần, Thuận Đức( 1600) và Hoằng Địch  bắt đầu từ năm Đinh Sửu( 1601).

Ngày 12 tháng 5 năm Kỷ Mùi( 1619) vua băng, ở ngôi 20 năm, thọ 32 tuổi, vua sinh được 3 người con trai và 2 người con gái, táng ở lăng Hoa Man, thôn Tịnh Xá, xã Bố Vệ.

Năm Đức Long thứ 4( 1632), truy tôn là Kính Tông Huệ Hoàng Đế./

 THẦN TÔNG UYÊN HOÀNG ĐẾ (1619 -1643)

 Vua tên húy là Duy Kỳ, con trai trưởng của Kính Tông, mẹ là Đoan Từ hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trinh, là con gái thứ 2 của Thượng phụ Bình An Vương. Vua sinh giờ Tý ngày 19 tháng 11 năm Đinh Mùi, niên hiệu Hoằng Định năm thứ 8 (1607). Đến năm Kỷ Mùi (1619), ngày 2 tháng 6 vua lên ngôi ở điện Cần Chính. Lấy ngày sinh làm ngày thọ dương thánh tiết. Vua ở ngôi 2 lần.

Lần thứ nhất ở ngôi 24 năm, bắt đầu từ năm Kỷ Mùi (1619) đến năm 1643. Đổi niên hiệu 3 lần: Vĩnh Tộ 11 năm (1619-1628); Đức Long 7 năm (1629-1634); Dương Hòa 9 năm (1634-1643). Sau đó nhường ngôi cho con là Chân Tông 6 năm (bắt đầu từ năm 1643-1649).

Lần thứ hai vua ở ngôi 13 năm (từ 1649-1662). Đổi niên hiệu 4 lần: Khánh Đức 4 năm (1649-1653); Đức Thịnh 5 năm (1653-1658); Vĩnh Thọ 3 năm (1658-1661); Vạn Khánh 1 năm (1662).

Đến ngày 22 tháng 9 năm Nhâm Tuất (1662) vua băng, thọ 56 tuổi. Ở ngôi tất cả 37 năm.

Sau khi băng hà, vua được an táng ở Ngọc Lăng- xã Quần Lai, huyện Lôi Dương (ngày nay thuộc xã Thọ Diên – huyện Thọ Xuân- Tỉnh Thanh Hóa). Dâng tôn hiệu: Uyên Hoàng đế. Miếu hiệu: Thần Tông.

Sách Đại việt sử kí toàn thư có lời bình rằng: ” Vua sống mũi cao, mặt rồng, thông minh học rộng, mưu lược sâu, văn chương giỏi, xứng đáng là bậc vua giỏi”.

Vua sinh được 4 trai, 6 gái và 2 người con nuôi. Trai trưởng là Duy Hựu (tức vua Chân Tông); thứ là Duy Vũ (tức vua Huyền Tông); 3 là Duy Cối (tức vua Gia Tông); 4 là Duy Du (tức Hi Tông).

 Tài liệu tham khảo:

1. Đại việt sử kí toàn thư ( tập 3). Nxb Khoa học xã hội, năm 2009.
2. Tiền Lê – Hậu Lê. Nxb Thanh Hóa, năm 2011.
3. Lê triều ngọc phả tập ký.

 VUA LÊ CHÂN TÔNG (1643-1651); Niên hiệu: Phúc Thái

Lê Chân Tông húy là Duy Hựu còn có tên là Duy Hiệu, con trư­ởng của Thần Tông, mẹ là minh phục Hoàng Thái hậu Nguyễn Thị Ngọc Bạch là ngư­ời xã Hoàng Sách, huyện Gia Viễn.

Vua sinh giờ tỵ, ngày 19 tháng 9 năm Tân Mùi 1631. Ngày 3 tháng 10 năm Quý Mùi 1643 lên ngôi, đổi niên hiệu một lần là Phúc Thái 7 năm, bắt đầu từ năm Quý Mùi.

 Mùa hạ tháng 4 ngày 19 mọi công việc nhà n­ước đều giao cho Trịnh Tạc xử quyết.

 Năm Phúc Thái thứ 4 (1646) vua Minh cho sứ thần sang phong cho Thái thư­ợng hoàng làm An Nam Quốc vư­ơng.

 Năm Kỷ Sửu 1651, ngày 26 tháng 8 vua băng, không có con nối dõi. Vua ở ngôi 7 năm thọ 20 tuổi. Rư­ớc thần chủ ở Thái miếu, miếu hiệu Chân Tông.

HUYỀN TÔNG MỤC HOÀNG ĐẾ (1663 – 1671)

 Vua có tên húy là Duy Vũ, con trai thứ của Thần Tông, em của Chân Tông, mẹ là Phạm Thị Ngọc Hậu (giỗ ngày 2 tháng 6, táng ở bản xã) người làng Qủa Nhuệ, huyện Lôi Dương (nay là xã Nam Giang, huyện Thọ Xuân) tỉnh Thanh Hóa.

Vua sinh ngày 20 tháng 10 năm Giáp Ngọ (1654), ngày 11 tháng 11 năm Nhâm Dần (1662) lên ngôi vua, lấy ngày sinh làm ngày Đoan Minh Khánh Tiết, lấy niên hiệu 1 lần là Cảnh Trị (1662 – 1671) 9 năm, bắt đầu từ năm Nhâm Dần (1662).

Lời bàn: “Vua tính trời nhân hậu, vẻ người nghiêm tĩnh, những năm ở ngôi, trong nước trị yên, thóc lúa được mùa cũng đáng gọi là bậc vua hiền. Nhưng vua ở ngôi không được lâu dài, đây là một điều rất đáng tiếc”.

Năm Giáp Thìn (1664) tháng 2, Vua ban cho Vương theo điển lễ đặc biệt không phải lạy. Khi vào chầu được đặt riêng một chiếc phản ở bên phải ngự thất.

Ngày 15 tháng 10 năm Tân Hợi (1671), giờ Tỵ ngày 15 tháng 10, vua băng hà không có con nối dõi ở ngôi 9 năm. Thọ 18 tuổi, táng ở lăng Cảnh Thịnh, huyện Lôi Dương, xây điện Càn Long phụng thờ. Dâng tên thụy là: Khoát đạt, Duệ thông, Cương minh, Trung chính, Ôn nhi, Hòa lạc, Khâm minh, Văn tứ, Doãn cung Tắc nhượng, Mục Hoàng đế. Miếu hiệu Huyền Tông.

  GIA TÔNG MỸ HOÀNG ĐẾ

 Vua húy là Duy Cối, con thứ ba của vua Lê Thần Tông. Mẹ là Chiêu Nghi Lê Thị Ngọc Hoàn, người xã Phúc Lôc, huyện Thụy Nguyên.

Vua sinh vào giờ Hợi ngày 4 tháng 4 năm Tân Sửu (1661) là em vua Lê Huyền Tông. Khi Thần Tông băng, Hoàng thái tử Duy Cối mới lên 2 tuổi. Duy Cối được Trịnh Tạc và chính phi Trịnh Thị Ngọc Lung đón về nuôi ở trong phủ.

Khi vua Huyền Tông qua đời không có con nối nghiệp, Chúa Trịnh cùng các triều thần văn võ lập Duy Cối lên ngôi, lúc đó vua mới 11 tuổi. Vua làm lễ đăng quang vào ngày 19 tháng 11 năm Tân Hợi (1671), lấy ngày sinh nhật làm ngày Thọ Dương thánh tiết đổi niên hiệu hai lần:

Dương Đức: từ năm (1672) đến (1674)

Đức Nguyên: từ tháng 10 năm Giáp Dần (1674 đến 1675)

Năm ất Mão (1675), giờ Mùi ngày 3 tháng 4 vua băng, thọ 15 tuổi, ở ngôi được 4 năm. Sau khi mất được an táng ở lăng Phúc An (xã Phúc Lộc huyện Thụy Nguyên). Chiều đình cho xây điện thiên Ninh phụng thờ. Dâng tôn thụy là;

 Khoan Minh Mẫn Đạt, Anh Quả Huy Phu, Khắc Nhân Vi Nghĩa Mỹ Hoàng Đế Miếu hiệu Gia Tông./.

  VUA LÊ HY TÔNG (1676 – 1705)

Lê Hy Tông còn có tên là Duy Cát, Duy Hợp là con thứ của Lê Thần Tông, mẹ là Trịnh Thị Ngọc Trúc hay Trịnh Thị Ngọc Tấn, sinh ra sau khi vua cha đã mất (tháng 9 năm 1662) khoảng 5 tháng.

Theo ghi chép của Khâm định Việt sử Thông giám C­ương mục. Mẹ ông ng­ười ở xã Đông Khối, huyện Gia Đình (tức huyện Gia Bình sau này). Trước khi qua đời, Lê Thần Tông dặn Tây vư­ơng Trịnh Tạc trông nom giúp đỡ ngư­ời con sắp ra đời, sau này cho Lê Duy Cát (Duy Hợp) nối ngôi.

Lúc Duy Cát mới 13 tuổi, đ­ợc Tây vư­ơng phò lên ngôi vua từ tháng 6 năm 1675. Lấy ngày sinh làm Thiên minh thánh tiết. Lúc này chiến tranh với họ Nguyễn ở Miền Nam đã chấm dứt, cả hai miền lo củng cố nội trị. Nhà vua tuân giữ cơ nghiệp sẵn có, rũ tay áo mà h­ưởng cuộc thịnh trị, kỷ cương thì chấn hư­ng, thư­ởng phạt thì nghiêm túc và công minh, phần nhiều các công khanh đều xứng đáng với chức vụ, trăm quan kính giữ phép tắc chế độ, nhân dân yên nghiệp làm ăn.

Đó là các năm d­ưới niên hiệu Vĩnh Trị (1676 – 1680) và Chính Hòa (1681 – 1705).

Thời kỳ Lê Hy Tông làm vua đ­ược ng­ời đời bấy giờ ca ngợi là thời thịnh trị bậc nhất thời Trung h­ưng,

 Sau 30 năm làm vua, tháng 4 năm Ất Dậu (1705). Lê Hy Tông truyền ngôi cho Hoàng thái tử là Lê Duy Đ­ường lên làm Thái Th­ượng hoàng.

Tháng 4 năm 1716 Lê Hy Tông băng hà hư­ởng thọ 74 tuổi táng tại Phú lăng làng Phúc Lâm, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa. R­ước thần chủ thờ ở Thái miếu, miếu hiệu Hy Tông.

 DỤ TÔNG HOÀ HOÀNG ĐẾ

Vua Lê Dụ Tông huý là Duy Đ­ường sinh ngày 08 tháng 10 năm 1680 là con trư­ởng của vua Lê Hy Tông mẹ là Ôn Từ Hoàng Thái Hậu Nguyễn Thị Ngọc Đệ, ngư­ời làng Sùng Quân, huyện Đông Ngàn (nay thuộc tỉnh Bắc Giang).

 Ngày 17 tháng 01 năm Ất Dậu (1705) Vua lên ngôi hoàng đế lấy niên hiệu là Vĩnh Thịnh và Thái Bảo (1705 – 1729).

Năm 1729 như­ờng ngôi cho con là Duy Ph­ường làm Thái th­ượng hoàng 2 năm  rồi băng hà vào ngày 20 tháng giêng năm Tân Hợi (1731) hư­ởng thọ 52 tuổi, Dâng tôn hiệu là Hoà Hoàng đế, Miếu hiệu Dụ Tông. Vua đ­ược táng ở lăng Cổ Đô huyện Đông Sơn (nay là xã Thiệu Đô huyện Thiệu Hoá) sau di táng về thôn Bái Trạch xã Bàn Thạch huyện Lôi Dư­ơng (nay thuộc xã xuân Giang huyện Thọ Xuân tỉnh Thanh Hoá). Lăng Vua Lê Dụ Tông nằm cách trung tâm di tích lịch sử Lam Kinh 17km về phía Đông Nam, cách thị trấn Thọ Xuân 3km phía Đông Nam.

Sự nghiệp vua Lê Dụ Tông trong Lịch triều hiến chư­ơng loại chí của Phan Huy Chú có ghi: “Triều đại vua Lê Dụ Tông kỷ c­ương vững vàng hoàn bí”. Đời vua  khi đất nư­ớc t­ương đối thái bình, hình phạt bị giảm nhẹ (bỏ hình phạt chặt chân, tay).

Trong 24 năm ở ngôi nhà vua đã cho mở tr­ường Quốc học và H­ương học, đặt học quan để lo việc dạy dỗ, lại cấp ruộng đất cho nhà tr­ường để lấy hoa lợi chi phí. Lấy lại mỏ đồng Tụ Long lập đồng trụ làm mốc giới. Cấm quan quân không được đánh cờ bạc, uống r­ượu, đặt ra hình phạt nghiêm khắc đối với những kẻ gá bạc, đánh bạc, uống rư­ợu và chứa gái bất luận là quan, quân hay dân đều phải phạt tiền hơn kém khác nhau. Phải thu và tiêu huỷ hết các văn tự làm giả mạo, hễ viên quan nào hoặc kẻ nào đã dự cuộc đánh bạc biết ra tự thú tr­ớc thì đ­ợc miễn phạt. Xã trư­ởng và ph­ường tr­ưởng có biết mà không tố cáo cũng bị luận phạt, viên quan đi khám xét mà cho hoà giải sẽ bị khép vào tội xuề xoà.

Đánh giá về vua Lê Dụ Tông sách lịch triều tạp kỷ của Ngô Cao Lãnh ghi: ‘‘Bấy giờ vua thừa h­ưởng cơ nghiệp thái bình, không xảy ra binh đao, trong n­ớc vô sự, triều đình có làm đ­ược nhiều việc, pháp độ đ­ược rất đầy đủ, kỷ c­ương thi hành được hết. Xứ xa lạ thi dâng lễ vật tỏ lòng thành, th­ợng quốc thì trả lại đất, có thể gọi là đời cực thi thịnh, nhà vua rủ tay áo ngồi ở trên, không phải khó nhọc mà mọi việc đâu ra đấy. Khi nói đến cuộc thịnh trị ở thời bấy giờ ng­ời ta tất phải kể đến đời vua này’

VĨNH KHÁNH ĐẾ ( LÊ DUY PHƯỜNG)

Vua Lê Duy Phường, con trai thứ của vua Lê Dụ tông, mẹ là Trịnh Thị Tráng ( con gái Lương Mục Vương). Ông sinh năm 1709, đến năm 1729 Duy Phường được lập lên ngôi vua lấy ngày sinh làm ngày Tường Minh Khánh Tiết, đặt niên hiệu là vĩnh Khánh 4 năm và phong cha mình làm Thái Thượng Hoàng.

Sau khi lên ngôi, ông đã ban bố lời chiếu khá dài nói về công lao khai sáng của lê Thái tổ, công cuộc trung hưng và vai trò của các chúa Trịnh.

 Tháng Giêng năm 1731, sau khi Thượng Hoàng Lê Dụ tông băng hà, trong triều đình đã nảy sinh nhiều mâu thuẫn, đến tháng 8 năm 1732 vua Lê Duy Phường bị chúa Trịnh Giang phế làm Hôn Đức Công, đến năm 1735 vua băng hà, ở ngôi 6 năm, thọ 26 tuổi.

Năm Canh Thân ( 1740), làm lễ chiêu hồn tại xã Kim Lũ, huyện Thanh Trì. Vua sinh được 2 con trai, trưởng là Diệu, thứ là Hiên.

THUẦN TÔNG GIẢN HOÀNG ĐẾ

Vua huý là Duy Tường, con trưởng của Dụ Tông, anh của Duy phường. Mẹ là Trang Từ Hoàng thái hậu Nguyễn Thị Ngọc Niêm( sinh ngày 14 tháng 4, mất ngày 29 tháng 11 năm Ất Mão. Táng tại bản xã sau dời về táng ở Bố Vệ dựng điện tại bản xã phụng thờ).

Vua sinh ngày 15 tháng 2 năm Kỷ Mão( 1699), lên ngôi năm Nhâm Tý (1732), lấy niên hiệu là Long Đức. Vua băng hà ngày 15 tháng 4 năm ất Mão( 1735) ở ngôi 4 năm thọ 37 tuổi. Táng tại lăng Bình Ngô, huyện Thuỵ Nguyên. Dâng tôn hiệu: Giản hoàng đế.

Vua có thiên tư tinh thần đoan trang, thanh cao, hoà kính. tuy ngày là vua được ít nhưng nhờ có chúa giúp rập chính thống nên cơ đồ thấn thánh trở về vua nối, truyền đế lâu đời. Kinh Thi có câu rằng:” Thụ mệnh bất đãi, tại Vũ Đinh tôn tử” nghĩa là:” Chịu mệnh trời không nguy, lại truyền cho con cho cháu Vũ Đinh”. Vua cũng như lời thơ ấy.

Vua sinh được 4 con trai 4gái. Trưởng là Duy diêu (tức Hiển Tông) thứ là Duy Đàm, ba là Duy Hiên, út là Duy Du. Trưởng nữ là Ngọc Toán, thứ là Ngọc tri, ba là Ngọc Tích bốn là Ngọc Canh

 Ý TÔNG HUY HOÀNG ĐẾ (1735 – 1740)

Vua huý là Duy Thìn, con thứ của Lê Dụ Tông, em ruột của Lê Thuần Tông (Lê Duy T­ông). Thân mẫu là Hiên Từ Hoàng Thái hậu Nguyễn Thị Ngọc Sắc, ngư­ời xã Bạc Nhuế, huyện Yên Phong.

Vua sinh ngày 9 tháng 2 năm Kỷ Hợi (1719), lên ngôi ngày 27 tháng 4 năm Ất Mão (1735). Sau khi lên ngôi, Vua lấy ngày sinh nhật làm ngày Xuân Hồn Thánh Tiết. Đổi niên hiệu một lần là Vĩnh Hựu ở ngôi 6 năm (1735 – 1740).

Năm Canh Thân (1740), như­ờng ngôi cho cháu là Duy Diêu và tôn Vua làm Thái Th­ượng hoàng ngự ở điện Càn Thọ 19 năm (1740 – 1759).

Giờ Ngọ ngày 8 tháng 6 nhuận năm Kỷ Mão (1759), Vua băng hà, thọ 41 tuổi. Táng ở lăng Phù Lê, huyện Thuỵ Nguyên. Dâng tôn hiệu là Huy Hoàng đế, miếu hiệu Ý Tông.

HIỂN TÔNG VĨNH HOÀNG ĐẾ (1740 – 1786)

Vua huý là Duy Diệu, con trư­ởng của Lê Thuần Tông, gọi Vua Lê Ý Tông là chú ruột, đ­ược Lê Ý Tông truyền ngôi cho. Thân mẫu là Nhu Thân Hoàng Thái hậu Trịnh Thị Ngọc L­ương, ngư­ời xã Bảo Vực, huyện Văn Giang (tỉnh H­ưng Yên).

Vua sinh giờ Ngọ, ngày 10 tháng 4 năm Đinh Dậu (1717). Lên ngôi ngày 21 tháng 5 năm Canh Thân (1740), khi ấy Vua 23 tuổi, là dòng đích kế nối đại thống. Lấy ngày sinh nhật làm ngày Thanh Hoà Thánh Tiết. Đổi niên hiệu một lần là Cảnh H­ưng 47 năm bắt đầu từ năm Canh Thân (1740).

Năm ấy, nhà Thanh sai sứ sang phong cho Vua là An Nam Quốc Vư­ơng.

Năm Kỷ Sửu (1769), Thái tử Duy Vĩ bị Tĩnh V­ương giết, lại bắt giam cả Trưởng Hoàng tôn vào ngục và lập hoàng tử thứ năm là Duy Cận làm Thái tử.

Năm Nhâm Dần (1782), ngày 15 tháng 10, ba quân lại ủng hộ Trư­ởng Hoàng tôn về nội điện và lập Hoàng tôn là­ Khiêm nối ngôi. Giáng Duy Cận làm Sùng Nh­ược Công.

Ngày 15 tháng 7, Vua ngự coi triều thống nhất, văn võ bá quan đều tung hô vạn tuế ba lần. Bấy giờ Vua 70 tuổi, gả công chúa Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ.

 Ngày 17 tháng 7 năm 1786, Vua băng hà, ở ngôi 47 năm, thọ 70 tuổi. Táng ở lăng Bàn Thạch, huyện Lôi D­ương. Dâng tôn hiệu là Vĩnh Hoàng đế. Miếu hiệu là Hiển Tông

 LÊ CHIÊU THỐNG  (1786-1789)

Lê Chiêu Thống tên thật là Lê Duy Khiêm sau khi lên ngôi đổi tên là Lê Duy Kỳ, là vua thứ 16 cũng là ông vua cuối cùng của triều Lê Trung Hưng, ở ngôi từ cuối tháng 7 âm lịch năm 1786 đến tháng giêng năm 1789. Là con trưởng của thái tử cũ Duy Vi ( truy tôn Hựu Tông Diễn hoàng đế giỗ ngày 21 tháng 2).

Vua sinh ngày 22 tháng 9 năm Bính Tuất (1766) lên ngôi ngày 27 tháng 7 năm Bính Ngọ đổi niên hiệu một lần Chiêu Thống 4 năm bắt đầu từ năm Bính Ngọ(1786). Ngày 1tháng 9 năm Đinh Mùi 1787 vua Quang Trung tiến quân ra kinh thành Vua Chiêu Thống chạy lên Kinh bắc, cử người sang cầu viện quân Thanh.

Tháng 5 năm Nhâm Tý, tức năm Càn Long thứ 57(1792) con trai chết, Chiêu Thống thất vọng chán nản, lâm bệnh rồi qua đời ngày 16 tháng 10 âm lịch năm 1793 tức năm Quý Sửu, Vua băng hà, ở ngôi 4 năm thọ 28 tuổi táng tạm ở Bắc Kinh, nhà Thanh lại phong cho Duy An được kế tập chức đó quản lý người bản quốc (An Nam).

Ngày 21 tháng 9 năm Giáp Tý (1804) Duy An cùng vợ con theo vua tòng vong trở về. Rước linh cữu của Vua, Thái Hậu và nguyên tử về táng ở Bàn Thạch huyện Lôi Dương nay thuộc Thọ Xuân- Thanh Hoá. Lê Chiêu Thống không cón tôn hiệu, miếu hiệu. Nguyễn Ánh( Gia Long) lên ngôi năm 1802 đã lấy một phần vạt liệu ở Đông Kinh Thằng Long hà Nội và một phần vật liệu ở Lam Kinh về xây đền nhà Lê ở Bố Vệ- Thành phố Thanh Hoá và bài vị của Vua cũng được đưa về đặt trên bàn thờ. Vua sinh được 2 người con một trai, một gái, trưởng là Thuyên mất sớm ở Bắc quốc, nữ là Ngọc Nga ở lại Bắc quốc không có con.

 Nguồn ditichlamkinh.vn

Bài viết Triều đại Hậu Lê – Lê Trung Hưng (1533 – 1789) đã xuất hiện đầu tiên vào ngày TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ CỦA HỘI ĐỒNG HỌ LÊ VIỆT NAM.