HLVN – Trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu, đi điền dã tiếp cận các khu vực tài liệu chuẩn bị cho Hội thảo khoa học về “Thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và tộc tích họ Lê trong dòng chảy lịch sử thời Hậu Hùng Vương”, các nhà nghiên cứu khoa học lịch sử đều thống nhất ở một điểm, đó là: Thời đại Hùng Vương – Hậu Hùng Vương là một giai đoạn lịch sử rất quan trọng trong tiến trình lịch sử Việt Nam; các dấu ấn về văn hóa xã hội, chính trị, tôn giáo, kinh tế, quân sự với những đặc điểm của nó luôn là tiền đề căn cốt để xác lập và thực hành các bộ máy nhà nước sau này. Thời đại Hùng Vương – Hậu Hùng Vương là thời kỳ phát triển rực rỡ, mạnh mẽ, toàn diện, có ảnh hưởng sâu sắc trong khu vực và thế giới. Những thành tựu đã đạt được của thời đại Hùng Vương mãi mãi là niềm tự hào to lớn của các triều đại sau đến hôm nay.
Trong tâm thế đó, nhóm các nhà nghiên cứu của Viện Nhân học Văn hóa do PGS.TS Đỗ Lai Thúy làm Viện trưởng đã rất phấn chấn và tâm huyết trong quá trình thực hiện Hội thảo khoa học về “Thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và tộc tích họ Lê trong dòng chảy lịch sử thời hậu Hùng Vương”. Đây cũng là một trong những hoạt động lớn của Viện Nhân học Văn hóa trong năm 2026.
Từ các nguồn tư liệu đáng tin cậy, chúng ta có thể khẳng định, thời đại Hùng Vương (đã tồn tại 2.139 năm), đã để lại một di sản cực kỳ to lớn, đã xây dựng, phát triển nhà nước hùng cường, nhân dân ấm no, hạnh phúc, xã hội có nền văn minh sông Hồng cổ đại. Đây chính là nền tảng khoa học quan trọng để các triều đại sau tiếp nối, phát huy và phát triển, để chúng ta có được một đất nước Việt Nam với vị thế và tầm vóc hôm nay. Chứng kiến toàn bộ di vật – vật chứng của thời đại Hùng vương, Giáo sư, viện sĩ Phạm Huy Thông có bài viết: “Chứng minh thời Hùng Vương là có thật”. Ông khẳng định: “Lòng nhân dân ta trước sau tưởng nhớ Tổ tiên, đó là một điều khẳng định. Chủ nghĩa Mác-Lê nin hiểu rằng chẳng phải tình cờ mà văn nghệ dân gian, sử thi, thần thoại nhiều khi phản ánh thực tế lịch sử trung thành hơn bộ sử đường bệ của những triều đại tôn nghiêm”.
Sự khẳng định của Giáo sư, Viện sĩ Phạm Huy Thông cùng với giới trí thức, các nhà nghiên cứu khoa học lịch sử qua các Hội thảo về thời đại Hùng Vương là tiền đề để các thế hệ sau, trong đó có các nhà nghiên cứu hôm nay của Viện Nhân học Văn hóa tự tin khi thực hiện các nghiên cứu phục vụ Hội thảo khoa học về “Thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và tộc tích họ Lê trong dòng chảy lịch sử thời hậu Hùng Vương”.
Cổ lôi ngọc phả truyền thư có ghi: “Mười tám Hùng Vương quốc chủ táng tại 9 Miếu, trăm bộ Hùng Vương cùng an táng tại Đông Thụ, nơi Mộ Đế khu Văn Nội”. Ngọc phả triều Hùng tổng hợp thành một tên gọi: “Đống xã đại vương” (có sơ đồ các kinh đô cổ và sơ đồ trung tâm kinh đô Phong Châu cổ, có chỉ dẫn 9 miếu bên cạnh chư vị tiền nhân tiên hiền dân tộc). Các nguồn sử liệu đều đã khẳng định 18 đời vua Hùng Vương thể chế nhà nước đã hình thành và hoạt động hiệu quả, thống nhất với 15 bộ chịu sự quản lý của chính quyền trung ương với các tên địa danh cụ thể: Giao Chỉ, Chu Diên, Vũ Ninh, Phúc Lộc, Việt Thường, Ninh Hải, Dương Tuyền, Lục Hải, Vũ Định, Hoài Hoan, Cửu Chân, Bình Văn, Tân Hưng, Cửu Đức. Điều này là một nền tảng khoa học quan trọng trong nghiên cứu và khẳng định những giá trị căn cốt của thời đại Hùng Vương – Hậu Hùng Vương sau này.
Thời đại Hùng Vương với việc thống nhất 15 bộ hùng cường, liên kết chặt chẽ các miền từ vùng núi cao hiểm trở, đồi gò trung du, đồng bằng châu thổ ra các cửa biển không nước nào dám xâm lược nên tên chữ Hùng Vương cũng là tỏ rõ sức mạnh, sự thịnh trị của vương triều. Kinh đô Phong Châu cổ nơi đóng đô của triều đại Hùng Vương có 9 con suối (Kim Khê, Cẩm Khê, Thanh Giang, Tương Giang, Vọng Khê, Phong Khê, Đào Nguyên, Bạch Hạc, Hát Giang); đầu mỗi con suối có gò đất cao – Đầu Rồng (gọi là thế đất Cửu Long ở Tổng Thắng Lãm); các Vua đứng đầu 18 thời đại Hùng Vương được an táng ở đây, nơi 9 đầu rồng và nhân dân dựng Miếu để thờ cúng. 19 Miếu được tôn xưng là tòa Cửu Long. Từ những địa danh lịch sử đã trở thành quen thuộc, thời đại Hùng Vương cách đây hàng nghìn năm vẫn luôn thân gần, gắn bó với mỗi người dân làng xã từ phong tục tập quán, thờ cúng tổ tiên, sinh hoạt cộng đồng, lễ hội các vùng đất và nhất là ngày giỗ Tổ Hùng Vương đã đi vào cao dao, tục ngữ:
Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba
Kế tiếp thời đại Hùng Vương là thời đại Hậu Hùng Vương với những thăng trầm, biến động dữ dội của lịch sử, là một trong những bước ngoặt bi tráng với những nhân vật lịch sử còn nhiều khuất khúc rất cần được làm rõ. Vấn đề các vị hoàng thân quốc thích, các tướng lĩnh trụ cột thời đại Hậu Hùng Vương trong bối cảnh thời đại thời cuộc của mình càng rất cần minh định trên tinh thần khoa học lịch sử. Có hay không thời Hậu Hùng Vương? Tại sao các thần tích, thần phả, sắc phong các triều đại sau này đều hướng tới các vị nhân thần có công đánh giặc thời Hậu Hùng Vương trong đó có Quan Chàng Lê Hùng Ánh tại đền Hạ Mạo (tổng Hạ Mạo, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ cũ) đến nay vẫn còn được lưu giữ khá đầy đủ và đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia. Vấn đề bách tính thị tộc trong thời đại Hùng Vương và Hậu Hùng Vương trong đó có dòng họ Lê – một thị tộc lớn có công với nước mà tiêu biểu là Quan Chàng Lê Hùng Ánh đã tiếp nối tinh thần và quốc thống Hùng Vương, tự xưng là Hậu Hùng Vương với sự nghiệp cùng với nhân dân đánh giặc, nêu tấm gương trung trinh, kiên cường, bất khuất, thể hiện rõ bản lĩnh của dòng giống Hồng Bàng – Lạc Việt đến hôm nay.
Thần tích đền Hạ Mạo ghi rõ: “Xưa Hùng Vương đời thứ 17 là Hùng Huy Vương sinh người con trai thứ tên là Hùng Ánh. Hùng Ánh thiên tư dũng lược, diện mạo lạ thường, thông minh nhanh hiểu biết, vượt trội hơn người anh. Hùng Huy Vương yêu quý muốn lập làm người nối ngôi. Chàng Ánh cố gắng nhường cho anh. Khi ấy phong tục còn chất phác. Các con vua đều gọi là quan chàng, cho nên có tên là quan Chàng Ánh. Đến khi Hùng Duệ Vương nối ngôi, phong Chàng Ánh làm Vương tử, ban cho họ Lê.
Khi giặc Thục đến xâm lăng, Chàng Ánh chỉ huy quân binh, có công chống Thục. Từ đó Chàng Ánh nắm quyền triều chính. Hùng Duệ Vương về sau trở nên biếng nhác, chìm đắm trong hoan lạc, không quan tâm đến chính sự, việc binh quốc gia buông lỏng. Chàng Ánh hết sức can ngăn nhưng Hùng Duệ Vương không nghe. Chán ngán, Chàng Ánh đi ra bộ ngoài, không muốn tham dự vào chính sự quốc gia. Sau giặc Thục lại sang đánh Hùng Duệ Vương, thế nước nhà Hùng mất. Chàng Ánh rất hận mới tự mình luyện binh tuyển tướng, cẩn thận giữ gìn cương giới, bèn tự xưng là Hậu Hùng Vương, không thần phục An Dương Vương. Xưng là nước Việt Tây, nay là Quảng Tây”.
Từ thần tích trên, cùng với các nguồn thư tịch cổ đáng tin cậy, chúng ta có thể khẳng định thời Hậu Hùng Vương với nhân vật Lê Hùng Ánh (con trai thứ của Hùng Huy Vương) người được chỉ định tộc tính (họ Lê) trước biến cố lịch sử mất nước, mất triều đại Hùng Vương đã quyết định kháng chiến chống nhà Thục, khơi lại quốc thống Hùng Vương, tự xưng (được nhân dân suy tôn) là Hậu Hùng Vương. Đây là một vấn đề lớn liên quan rất sâu sắc tới vấn đề triều đại Hùng Vương và sự kế tục của Hậu Hùng Vương trong dòng chảy lịch sử dân tộc rất cần được hậu thế nghiên cứu và làm rõ. Nhóm Nghiên cứu Di sản văn hóa Đền Miếu Việt với các tên tuổi Thích Tâm Hiệp, Nguyễn Đức Tố Lưu, Nguyễn Đức Tố Huân trong công trình Di sản Văn hóa Đình Đền Mạo Phổ, NXB Lao Động 2022 đã bước đầu làm rõ thân thế, cuộc đời và sự nghiệp của quan Chàng Lê Hùng Ánh thời Hậu Hùng Vương dựa trên bản khai thần tích thần sắc làng Hạ Mạo, tổng Hạ Mạo, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ năm 1938. Công trình trên có giá trị và ý nghĩa hết sức quan trọng trong Hội thảo khoa học về “Thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và tộc tich họ Lê trong dòng chảy lịch sử thời hậu Hùng Vương”. Đây cũng là nguồn tư liệu quan trọng mà các thành viên Viện Nhân học Văn hóa sử dụng trong quá trình viết tham luận và tham gia Hội thảo trên.
Nhân vật lịch sử Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương trong thần tích đền Hạ Mạo có nhiều điểm tương đồng và tiếp nối với ngọc phả về ngũ vị Đại vương ở Mạo Phổ đặt ra giả thiết việc biên chép và tổ chức thờ cúng của nhân dân Hạ Mạo, Mạo Phổ đều có chung nguồn gốc với các thông tin khá tương đồng, nhất là các ngọc phả về Tản Viên Sơn Thánh – một nhân vật lịch sử trọng yếu thời kỳ Hậu Hùng Vương.
Thần tích đền Hạ Mạo cũng chép rõ về người vợ của Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương là Đông Chu Quân với những huyền tích về việc hạ sinh các vương tử là Chàng Cả, Chàng Hai, Chàng Ba, Chàng Tư, Chàng Út tương ứng với khoảng thời gian nhà Thục (Thục Phán An Dương Vương) phát động chiến tranh với Hùng Duệ Vương và việc các con của Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương giúp vua đánh giặc là một lẽ tất nhiên. Từ nền tảng đó, có thể khẳng định, ngay từ những lần chống quân Thục đầu tiên của cha con Lê Hùng Ánh đến việc khi Hùng Duệ Vương thua trận, cha con Lê Hùng Ánh vẫn kiên cường đánh lại nhà Thục, tự xưng là Hậu Hùng Vương vừa nhất quán với tâm thế độc lập dân tộc của triều đại Hùng Vương trước đó, vừa thể hiện khí phách và bản lĩnh của tộc Hùng thị mà Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương vốn là dòng dõi của vua Hùng Nghị Vương thứ 17 có trách nhiệm khôi phục và gìn giữ, bảo vệ quốc thống Hùng thị.
Đến đây, chúng ta càng thấy sự liên thông giữa ngọc phả đền Mạo Phổ và thần tích đền Hạ Mạo tuy có một vài chỗ chưa đồng nhất song về đại cục đền là trong khung khổ các hậu duệ của Hùng Vương kiên cường đánh giặc Thục, nối nền quốc thống, cũng là tinh thần đánh giặc ngoại xâm không bao giờ bị dập tắt của dân tộc ta trong thời đại Hùng Vương – Hậu Hùng Vương.
Một số nhà nghiên cứu, học giả còn băn khoăn trước thần tích thần sắc chưa có sự đồng nhất tuyệt đối của đền Mạo Phổ và đền Hạ Mạo, nhất là các dấu mốc thời gian có sự chênh lệch, nhân vật lịch sử có mối quan hệ chống chéo, danh tính giặc ngoại xâm còn có chỗ khác nhau (giặc Thục, giặc Tần,…) cũng là lẽ thường bởi thời gian trị vì của mỗi vị Hùng Vương thường rất dài (như Hùng Nghị Vương ở ngôi 160 năm – theo Ngọc phả đền Mạo Phổ) đã có lúc tạo ra sự lẫn lộn về thời gian, sự xuất hiện đan xen của các thế hệ nhân vật lịch sử, thậm chí là danh tính giặc ngoại xâm mỗi khoảng thời gian đã khác nhau. Điều này xét đến cùng cũng là cần thiết trong minh định một cách khoa học với các nhân vật lịch sử mà ở đây là Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương.
Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương từ khi tự xưng độc lập đã có sự chính danh và thực hiện một loạt các hoạt động quân sự lớn để thể hiện sự độc lập đó. Trong công cuộc đối kháng với Thục Phán An Dương Vương, đã nhiều lúc Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương cùng các con trai liên thủ với các nước lân bang cùng cô lập và đánh giặc Thục đã cho thấy tầm nhìn của bậc đế vương trong chính danh đánh giặc. Các truyện kể trong thần tích đền Hạ Mạo đều đã nói rõ điều này. Đây cũng là biểu hiện sự độc lập rất mạnh mẽ của thời Hậu Hùng Vương.
Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương khi lâm chung đã truyền ngôi cho con út là Chàng Út Lôi Mao đã cho thấy sự linh hoạt và tính nhất quán trong việc truyền thừa quốc thống của thời đại Hùng Vương – Hậu Hùng Vương. Thần tích đền Hạ Mạo chép rằng: “Ngày 15 tháng 8 Hùng Vương băng hà, Chàng Út phát tang, kế vị, xưng là Việt Tây Út Ngọ Lôi Mao Đại vương”. Như vậy đã có sự kế tục, truyền ngôi trong thời Hậu Hùng Vương giữa Lê Hùng Ánh và con trai út là Chàng Út Lôi Mao – thế hệ thứ hai thời Hậu Hùng Vương.
Nhân vật Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương trong tiến trình lịch sử đã có một thân thế và sự nghiệp đặc biệt không chỉ thể hiện trong thần tích, thần sắc, truyền thuyết dân gian mà đã thể hiện trong các sắc phong đời sau (hiện đền Mạo Phổ và đền Hạ Mạo còn lưu giữ được 10 sắc phong) đã cho thấy tính chính danh và vị thế, vai trò lịch sử của nhân vật Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương đã rất sớm được các triều đại phong kiến khẳng định như một phần lịch sử không thể tách rời trong tiến trình lịch sử dân tộc Việt Nam. Điều này càng khiến thế hệ đi sau vững tin vào công việc nghiên cứu văn hóa lịch sử mà mình đang thực hiện.
Bác Hồ đã nói: “Dân ta phải biết sử ta – Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”, vậy nên học tập, làm theo Tư tưởng Hồ Chí Minh, chính là thực hiện được những căn dặn của Người mà Hội nghị ngày 27-7-2018, tại Hà Nội về “Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam vì sự phát triển bền vững” đã góp phần thấm nhuần, lan tỏa tinh thần đó. Ai ai cũng hiểu rằng phát triển bền vững phải chăm lo cái Gốc – cái Nền móng mà Di sản Văn hóa – Lịch sử chính là Nền – Móng cần “bảo vệ và phát huy giá trị”. Đây cũng chính là nền tảng quan trọng của các nhà nghiên cứu Viện Nhân học Văn hóa trong quá trình tham gia Hội thảo khoa học về “Thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và Dòng họ Lê trong dòng chảy lịch sử thời Hậu Hùng Vương”, đồng thời cũng là trách nhiệm và tâm huyết của mỗi cá nhân với văn hóa lịch sử dân tộc.
Nhân vật lịch sử Lê Hùng Ánh trong thời đại Hùng Vương – Hậu Hùng Vương trong nghiên cứu bước đầu của chúng tôi rất mong nhận được sự quan tâm, làm rõ, phản biện sâu sắc hơn nữa của giới nghiên cứu văn hóa lịch sử để từ đó chúng ta khẳng định được đúng vị thế, vai trò, thành tựu của nhân vật lịch sử Lê Hùng Ánh – Hậu Hùng Vương cũng là mong muốn của con cháu họ Lê trên toàn quốc, của nhân dân các cành nhánh con Lạc cháu Hồng.
Nhà văn Phùng Văn Khai
Phó Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bách Việt Ngọc phả truyền thư
2. Cổ Lôi Ngọc phả truyền thư
3. Hùng Vương triều bách hệ cổ lục
4. Đại Việt sử ký toàn thư
5. Việt sử lược
6. Di sản Văn hóa Đình Đền Mạo Phổ, NXB Lao động 2022