1. Đặt vấn đề: Nhận thức lịch sử là một tiến trình biện chứng
Lịch sử, với tư cách là những hiện thực khách quan đã diễn ra trong quá khứ, chỉ xuất hiện một lần duy nhất và không bao giờ lặp lại. Tuy nhiên, Sử học – với tư cách là nhân chứng nhận thức, lại là một hành trình khám phá, tái cấu trúc và phản ánh liên tục của tư duy con người. Tiến trình nhận thức ấy không đứng yên mà vận động biện chứng theo sự phát triển của tư liệu khảo cổ, phương pháp luận khoa học và nhu cầu tinh thần của thời đại.
Hội thảo khoa học về thân thế, sự nghiệp Quan Chàng Lê Hùng Ánh và dòng họ Lê trong lịch sử thời hậu Hùng Vương không đơn thuần là một diễn đàn dòng họ mang tính nội bộ. Vượt lên trên phạm vi một dòng tộc, hội thảo này là một sự kiện khoa học nghiêm túc, chạm đến những vỉa tầng sâu thẳm của tâm thức cội nguồn dân tộc, giải quyết những khoảng trống học thuật về thời kỳ bản lề của lịch sử nước nhà. Những tham luận đầy giá trị, đặc biệt là nghiên cứu từ Viện Nhân học Văn hóa, đã chứng minh một nhu cầu tự thân lớn lao của cộng đồng xã hội: Nhu cầu định vị tọa độ lịch sử của tổ tiên trong lòng tiến trình văn hóa dân tộc.
Sự phát triển của Sử học Việt Nam luôn hướng tới một nền sử học chân thực, khách quan. Đó vừa là mục tiêu, vừa là động lực thôi thúc các nhà khoa học không ngừng đặt lại câu hỏi trước những vấn đề tưởng chừng đã định hình trong thư tịch cổ. Từ nhận thức về khái niệm “bốn ngàn năm Văn hiến” trong tâm thức dân gian cho đến tính thực chứng dưới 3.000 năm của nền văn hóa Đông Sơn rạng rỡ thời đại các vua Hùng, chúng ta hiểu rằng: Sử học hiện đại bắt buộc phải dung hợp giữa chứng tích di sản vật chất và ký ức tâm linh của loài người. Trong bối cảnh đó, việc xác lập vị trí của nhân vật Quan Chàng Lê Hùng Ánh chính là một “mắt xích” – là dấu gạch nối cực kỳ quan trọng để làm điểm chốt, giải mã giai đoạn thời kỳ hậu Hùng Vương.
2. Quan Chàng Lê Hùng Ánh: Bản lề chuyển tiếp từ huyền thoại sang chính sử
Trong hệ thống thần tích, thần sắc tại các làng Hạ Mạo (nay thuộc phường Âu Cơ, tỉnh Phú Thọ) và Mạo Phổ (nay thuộc xã Liên Minh, tỉnh Phú Thọ), Quan Chàng Lê Hùng Ánh được ghi nhận là con thứ của vị vua Hùng thứ 17. Ông là một nhân vật đã được dân gian hóa, mang hình tượng của một vị anh hùng có công lao hiển hách giúp vua Hùng đánh đuổi giặc ngoại xâm, bảo vệ và mở mang bờ cõi. Chính nhờ công trạng vĩ đại đó, ông được nhân dân lập đình, đền, miếu phụng thờ nghiêm cẩn, tôn kính làm Thành hoàng làng từ đời này qua đời khác. Đặc biệt, khi Hùng Duệ Vương (vua Hùng thứ 18) nối ngôi, đã chính thức phong ông làm Vương tử và ban cho họ Lê.
Dưới lăng kính của sử học hiện đại, Quan Chàng Lê Hùng Ánh chính là nhân vật bản lề, đóng vai trò gạch nối lịch sử giúp chuyển tiếp xã hội Việt Nam từ thời kỳ huyền thoại, truyền thuyết sang một trang lịch sử chính thống, có hệ thống thư tịch ghi chép. Ông là vị thủ lĩnh họ Lê sớm nhất được ghi nhận trong dòng chảy lịch sử Việt Nam.
Việc định danh các dòng họ theo hệ thống Hán tự vốn xuất hiện rất muộn so với thời đại các vua Hùng. Do đó, đứng trước câu hỏi mang tính logic phát triển: “Vua Hùng ban danh tính cho họ Lê hay chính họ Lê ban danh tính cho Hậu Hùng Vương?”, các nhà khoa học thiên về vế thứ hai. Đây là một quy luật tất yếu mang tính biện chứng của lịch sử ngôn ngữ và văn hóa: Cho dù có nhiều cứ liệu về ngôn ngữ cổ nhưng đến nay chúng ta vẫn chưa tìm lại được dạng bút tự nguyên thủy của thời đại dựng nước. Khi cha ông ta chủ động hội nhập phương Bắc, chấp nhận dùng chữ Hán làm công cụ ghi chép (bút tự) nhưng kiên quyết giữ vững tiếng nói dân tộc, thì việc định danh, ghi chép lại các nhân vật thời kỳ trước thông qua lăng kính của các triều đại sau – cụ thể là triều đại nhà Lê ở thế kỷ XV – chính là một thành tựu văn hóa vĩ đại. Nhà Lê đã khắc phục triệt để sự tuyệt diệt về văn minh, văn hóa do chính sách đồng hóa vô cùng quyết liệt, tàn bạo của giặc Minh và hơn một thiên niên kỷ Bắc thuộc gây ra.
3. Khái niệm “Viễn tổ” và tư duy chính danh trong lịch sử
Từ những luận cứ khoa học chắc chắn, chúng ta có đầy đủ cơ sở học thuật để khẳng định và hướng đến công nhận Quan Chàng Lê Hùng Ánh chính là vị Viễn tổ của dòng họ Lê Việt Nam. Trong thuật ngữ nhân học và sử học, khái niệm “Viễn tổ” mang một giá trị tôn quý và thiêng liêng tuyệt đối. Ai trong chúng ta cũng có đấng sinh thành, nhưng việc tìm về một vị tổ xa xưa nhất – người vừa có vị trí tôn nghiêm trong xã hội, vừa mang tầm ảnh hưởng lịch sử sâu rộng, chính là cách để tạo ra động lực tinh thần, niềm tự hào và sự gắn kết bền chặt cho cả một cộng đồng tộc người.
Để lý giải sâu sắc hơn vị trí Viễn tổ này, chúng ta cần viện dẫn quan điểm học thuật mang tính đột phá của Phó Giáo sư Đỗ Lai Thúy (Viện Nhân học Văn hóa) và luận điểm kinh điển của Giáo sư Trần Văn Giàu – bậc khai quốc công thần của nền khoa học xã hội Việt Nam. Đó là việc phân tích hệ ý thức Nho giáo thời Lê sơ khi hệ tư tưởng này chiếm giữ vị trí độc tôn trong lòng xã hội Đại Việt. Bản chất của học thuyết Nho giáo là đề cao học thuyết “Chính danh”. Khi nhà Hậu Lê kiến tạo một vương triều mới sau chương sử oanh liệt kháng Minh, các vị minh quân thời hậu Lê đã thực hiện một biện pháp chính trị vô cùng khôn ngoan, quyết đoán và mang tầm chiến lược tư duy cao: Tôn vinh, vinh danh cho Vương tử con vua Hùng mang họ Lê (Quan Chàng Lê Hùng Ánh). Hành động này mang hai tầng nghĩa sâu sắc về mặt hệ tư tưởng:
Thứ nhất: Việc khẳng định con trai Vua Hùng mang họ Lê đồng nghĩa với việc gián tiếp tuyên cáo với thiên hạ rằng vua Hùng có nguồn gốc tông tộc, mang danh tính liên đới với họ Lê.
Thứ hai: Việc công nhận Quan Chàng Lê Hùng Ánh là con vua Hùng nhằm mục đích tối thượng là thiết lập tính “chính danh” trong dòng chảy lịch sử đương thời. Nó khẳng định vai trò chính thống của nhà họ Lê trong việc tiếp quản vương quyền Đại Việt, với tư cách là hậu duệ trực hệ kế tục xứng đáng sự nghiệp của các vua Hùng đã có công dựng nước.
Sự xác lập này hoàn toàn “hợp ý trời, thuận lòng người”, phù hợp tuyệt đối với cách thức trị quốc của Nho giáo, giúp các vị vua nhà Lê dễ dàng quy phục, cai trị và đoàn kết các bộ lạc, các tầng lớp nhân dân lúc bấy giờ. Cho dù hôm nay chúng ta nhìn nhận lịch sử dưới góc độ nào, và cho dù Việt Nam không còn là một quốc gia thuần túy nông nghiệp nữa, thì cách tiếp nhận lịch sử mang tính biểu tượng này vẫn là phương thức phù hợp nhất để biến sức mạnh của quá khứ thành động lực cho hiện tại.
4. Tầm vóc của Lê tộc và triều đại nhà Lê trong tiến trình văn hóa dân tộc
Nhìn nhận Quan Chàng Lê Hùng Ánh với tư cách một vị Viễn tổ mang tính biểu tượng không chỉ là để đánh giá riêng một nhân vật, mà sâu sắc hơn, là để nhìn nhận lại vai trò vĩ đại của toàn bộ triều đại nhà Lê trong tiến trình lịch sử nước nhà. Không phải ngẫu nhiên mà nhà yêu nước Phan Bội Châu khi viết về lịch sử dân tộc đã tôn vinh Ngô Vương Quyền là vị “Tổ trung hưng thứ nhất”, và tôn kính coi người kiến tạo ra vương triều Lê (Bình Định Vương Lê Lợi) là vị “Tổ trung hưng thứ hai”. Chúng ta đều biết, nhà Lý và nhà Trần là những triều đại rực rỡ, đặt nền móng vững chắc cho văn minh Đại Việt với những chiến công vang dội hiển hách chống Tống, Nguyên. Tuy nhiên, khái niệm “Trung hưng” của Phan Bội Châu mang một tầng nghĩa đặc biệt: đó là việc tìm ra được nguyên lý phát triển và khả năng phục hưng sống còn của một dân tộc từ trong đống tro tàn của sự hủy diệt.
Nhà Lê ở thế kỷ XV đã gánh vác một sứ mệnh lịch sử tột cùng gian khó: phục dựng lại toàn bộ nền văn hóa, thể chế và quốc thống sau hai mươi năm tàn phá điên cuồng của giặc Minh, kết hợp với hệ quả kéo dài của hơn một thiên niên kỷ Bắc thuộc trước đó. Bộ quốc sử đầu tiên được coi là xưa nhất và toàn vẹn nhất còn lưu truyền đến ngày nay – Đại Việt sử ký toàn thư chính là câu trả lời đanh thép cho sứ mệnh văn hóa ấy của nhà Lê. Do đó, việc kết luận Quan Chàng Lê Hùng Ánh là Vị Viễn tổ mang tính biểu tượng của nhà Lê và của toàn bộ Lê tộc Việt Nam là hoàn toàn xứng đáng, mang lại giá trị to lớn cả về mặt con người lẫn hệ thống nhận thức sử học.
5. Kết luận và kiến nghị
Hội thảo khoa học lần này đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu học thuật theo đúng tinh thần của một cuộc hội thảo về văn hóa nguồn gốc. Sự kiện không khép lại các cuộc thảo luận mà trái lại, đã mở ra một trường nghiên cứu rộng lớn với hàng loạt vấn đề cần tiếp tục đi sâu, khảo sát kỹ lưỡng trong tương lai. Kết quả mang tính học thuật cao của hội thảo không chỉ đáp ứng nguyện vọng chính đáng, thiêng liêng của hàng triệu con em dòng họ Lê Việt Nam trong việc tìm về cội nguồn, mà còn là nguồn cảm hứng vô tận động viên thế hệ trẻ dấn thân sâu hơn vào lịch sử nước nhà, nuôi dưỡng lòng biết ơn sâu sắc đối với các bậc tiền nhân.
Từ những chứng cứ và căn cứ khoa học quan trọng được công bố tại hội thảo, kính đề nghị các cơ quan chức năng, các cấp bộ ngành và chính quyền địa phương tỉnh Phú Thọ sớm có những quyết sách cụ thể về mặt quản lý nhà nước đối với hệ thống di sản gắn liền với Quan Chàng Lê Hùng Ánh. Cần có kế hoạch bảo tồn, tôn tạo các di tích đình, đền, miếu thờ ông tại phường Âu Cơ và xã Liên Minh, từ đó định hướng phát triển bền vững các loại hình du lịch văn hóa tâm linh, du lịch nguồn cội tại địa phương.
Xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu đã cống hiến tâm sức để mang lại một kết luận học thuật chuẩn xác, góp phần làm sáng tỏ một trang sử quý giá, biến di sản của quá khứ thành điểm tựa vững chắc cho tương lai phát triển của dòng họ và của toàn thể dân tộc Việt Nam.
Nhà sử học Dương Trung Quốc
Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam